ورود این وسیله جدید کمک زیادی به زارعین در امر کشاورزی نمود.چون وارد مبحث جدیدی در ارتباط به «آب لارستان» شده ایم، به منظور روشن شدن ذهن خوانندگان محترم و این که چگونه در فاصله زمانی حدود سی سال چنان لطمه جبران ناپذیری به منابع آب زیرزمینی وارد شد، لازم است چند منطقه را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهیم.

درز و سایبان

دهستان درز و سایبان در موقعیت  25׳ ،  55ْ طول و 51׳ ، 27ْعرض جغرافیایی و در فاصله 150 کیلومتری لار واقع شده است. مساحت کل دهستان 2504 کیلومتر مربع و ارتفاع از سطح دریا 700ـ 660 متر است.

تا قبل از ورود موتور پمپ ، چهار رشته قنات «بیخویه» ، « زیارت» ، «رمیجان» و «کهنویه»، چهار چرخ چاه «گاو چاه» واقع در نقاط مختلف دو چشمه کم آب نظیر «شاه علی» و «دره نیل» ، کل منابع آبی منطقه را تشکیل می داد. در سال 1344 نخستین چاه به عمق 18 متر در روستای «کهن برهان» حفر گردید که توسط یک دستگاه موتور بلاکستون 26 اسب شروع به فعالیت کرد. سوخت مورد نیاز آن توسط یک دستگاه وانت به رانندگی خیرالله باقری و با سه چهار ظرف بیست لیتری نفت گاز همراه با سایر اجناس از لار به درزوسایبان حمل می شد. یک سال بعد (1345) تعداد چاه ها به سه حلقه رسیدکه عمق آنها 18 و 19 و 23 متر بود. دوازده سال بعد (1356) تعداد چاه های فعال از مرز 200 حلقه گذشت که نیمی از آنها قدرت مورد نیاز جهت انتقال آب را از موتورهای ولوو 220 و 161 اسب بخار تامین می کردند،هر یک از این موتورها در شبانه روز بیش از دویست لیتر نفت گاز لازم داشت. در آن زمان میزان برداشت آب سالانه از سفره زیرزمینی به مرز هفتاد و سه میلیون متر مکعب رسید، در حالی که چنانچه این منطقه از نزول باران حداقل 220میلی متر در سال برخوردار بود و این مقدار به صورت مفید و در زمان مناسب نازل می شد، حداکثر پنجاه میلیون متر مکعب به سفره آب زیرزمینی اضافه می گردید که بیست و سه میلیون متر مکعب کمتر از میزان برداشت بود.

در حالی که آمار نشان می دهد، اکثر سال ها میزان بارندگی از حد متوسط کمتر بوده است. به عنوان مثال، کل بارندگی سالانه 1363 کمتر از 60 میلی متر بود.ملاحظه می کنید که منطقه در انتظا چه فاجعه ای به سر می برد و هیچ کس توجهی به آن نداشت.

جالب این که 80% آب های برداشت شده ، صرف مزارع هندوانه می شد که هیچ گونه ارزش استراتژی ندارد و در نهایت همین برداشت بی رویه آب زیزمینی به 120 متر رسیده است. هزینه استحصال آب و پرداختن به امور کشاورزی ، به حدی بالا رفته است که مردم گرفتار دیون سنگین وام های بانکی شده اند. امروزه مشکل کم آبی در تمامی نقاط منطقه مشاهده می شود، اما درزو سایبان در یک بحران به سر می برد.

شرفویه

دشت شرفویه قسمتی از دشت بزرگ جویم ـ بنارویه است که در فاصله 75 کیلومتری شهر لار و در مسیر لارـ جویم واقع شده است. مساحت دشت 2150 هکتار می باشد، که تا قبل از آغاز دهه 60، تماما به صورت دیم کاری مورد استفاده قرار می گرفت. تا آن زمان فعالیت های متفرقه مردم جهت حفر چاه و تهیه آب بی نتیجه مانده و تصور می شد این دشت فاقد یک سفره مناسب آب زیزمینی باشد . لیکن با ورود ماشین آلات حفاری جدید و آبنما شدن چند حلقه چاه، ناگهان فعالیت کشاورزی در این منطقه رونق گرفت، به طوری که در مدت کمتر از 15 سال تعداد چاه های حفر شده به مرز 90 حلقه رسید، و منطقه شرفویه به یکی از کانون های فعال کشاورزی لارستان تبدیل گردید. خوب بودن وضع معیشتی مردم و کیفیت مناسب آب وخاک از جمله عواملی بود که آینده درخشانی در کشاورزی شرفویه نوید می داد. متاسفانه در پنج سال گذشته سفره آب زیرزمینی منطقه احداث می شود.

کورده خنج

هر چند برابر بررسی های اینجانب در سال 1382 و تهیه گزارشی پیرامون «تاثیر خشکسالی های اینجانب در سال 1382 و تهیه گزارشی پیرامون «تاثیر خشکسالی های اخیر بر منابع آبی لارستان» ، بخش خنج نسبت به سایر مناطق از وضعیت بهتری برخوردار بود. از طرفی کوچک بودن قطعات زراعی و بالا بودن سفره آب از ویژگی های مثبت این مناطق محسوب می گردید. لیکن در رابطه با روستای کورده، ذکر این موضوع دارای اهمیت است که 200 حلقه چاه فعال در یک محدوده مشخص متمرکز گردیده که در حفر آنها رعایت اصول فاصله و تاثیر منفی شعاع برداشت آب نشده است.

یکی از مهم ترین محصولات منطقه، هندوانه می باشد که کشت آن به آب بسیار نیاز دارد. در دو سال گذشته افت آب چاه ها به طور محسوسی مشاهده می شود و به بیش از یک متر در سال رسیده است. بنابراین خطر کم آبی در سال های آینده این دشت مستعد را نیز تهدید می کند. شرحی که گذشت، خلاصه ای از وضعیت سفره های آب زیرزمینی شهرستان بود که با حفر چاه مورد بهره برداری قرار می گیرد. در زمینه سایر منابع، نظیر چشمه ها و قنوات نیز چشم انداز روشن تری مشاهده نمی شود. در 20 سال گذشته حداقل 30 رشته قنات در سطح شهرستان از حیز انتفاع افتاده است. قنات های موجود نیز به شدت کم آب شده که این امر با توجه به خشکسالی های مستمر، طبیعی به نظر می رسد. چشمه بزرگ منال و ثلاث از بعد میزان آبدهی بی نظیر است و هنوز یکی از منابع مهم آبی بخش جویم محسوب می گردد. تغییر کیفیت آب ها یکی دیگر از مشکلات شهرستان است که به سرعت با افزایش شوری روبه رو می باشد.

چون مطلب به این جا رسید، به جاست اگر اشارتی به آب شرب شهرستان نیز داشته باشیم. این که به رغم آنچه که گذشت در لارستان مناطقی نظیر «گراش» ، «هرم»، «نیمه»، «هود» و «کلون» وجود دارد که تا سالهای نه چندان دور از بهترین آب شرب برخوردار بودند بودند. باغستان های شاداب «هرم» و «هود» بیانگر این  واقعیت بود که از منبع آب بسیار شیرین مشروب می گردند. آب «گراش» هنوز در میان مردم لارستان از شهرت زیادی برخوردار است. تاسف بار این که سفره آب «هرم» و «هود» به شدت آسیب دیده و خسارات زیادی را به مرکبات آن مناطق وارد ساخته است.

شرح این مطلب نیز لازم است که سرانجام بنیاد سد بزرگ سلمان بنا نهاده شد و این امید را در مردم زنده کرد که مشکل آب لارستان حل شود. اما طرح یک سوال خالی از لطف نیست : این که با احداث سد سلمان ، مشکل تاریخی لارستان حل می شود؟ تا آن جا که نگارنده اطلاع دارد، فقط مردم شهرهای «خنج» ، «اوز» ، «گراش» و «لار» و احتمالا روستاهای حریم مسیر لوله انتقال آب می توانند از نعمت آب شیرین بهره مند شوند.

به راستی مردم سایر مناطق دهستان صحرای باغ، دهکویه، بخش بیرم، شهرهای جویم و بنارویه و دهستان های تابعه، چه زمانی لذت نوشیدن آب شیرین  را تجربه می کنند؟ این سوال ذهن همه مردم مناطق یاد شده را به خود مشغول کرده است. به امید روزی که تمامی مردم لارستان به آب شیرین دسترسی داشته باشند. ان شاء الله.

معرفی تاسیسات کهن آبی لارستان

استفاده از آب سطحی، که از سرچشمه یا مظهر قنات با استفاده از شیب زمین تحت تاثیر نیروی ثقل به سمت مزارع حرکت می کرد، کار چندان دشواری نبود، اما انتقال آب از عمق چاه به سطح زمین نیاز به نیروی تازه ای داشت که بتواند از انجام این کار برآید. در لارستان و اغلب مناطق گرم و خشک و کم باران ، که مهم ترین منبع تامین آب ، چاه می باشد، این عمل با استفاده از گاوچاه صورت می گرفت، که عبارت بود از یک یا چند گاو قوی و نیرومند ، چرخ چاه و بند (طناب) چاه.

دلو را معمولا از پوست گاو و طناب را از الیف نخل می ساختند. این طناب در مجاورت رطوبت از مقاومت زیادی برخوردار بود. چنانچه به علت فرسودگی طناب گسسته می شد، آن را تعمیر می کرده اند. جنس  چرخ چاه از چوب تشکیل می شد.

در جلو چاه و محل تخیله آب ، بردی (bardi)ساخته بودند که شامل یک استخر دایره شکل بود که در پایین آن سوراخی تعبیه کرده بودند که آب به تدریج از آن خارج می شد و به مصرف آبیاری می رسید. در پشت چاه بگل (bogol) واقع شده که برشی بود در سطح زمین و هر چه از چاه فاصله می گرفت عمیق تر می شد. به طوری که یک سطح شیب دار به وجود می آورد. گاو در داخل این برش حرکت می کرد و هنگامی که به انتهای بگل می رسید، می چرخید. در این زمان، دلو از دهانه چاه خارج شده، چاه بان آن را گرفته و تخلیه می کرد.

چاه ها با توجه به مقدار آب ، انواع مختلف داشت: یک جم (یعنی یک چرخ و یک گاو)، دو جم ( دو چرخ و یک گاو) و به همین ترتیب سه جم، چهار جم و پنج جم. در چاه پنج جم در هر مرحله پنج گاو و پنج نفر کارگر به مدت شش ساعت آب می کشیدند، سپس به استراحت می پرداختند و گروه دوم مشغول می گردید. چاه ها معمولا بیش تر از پنج جم نیاز به بیست گاو و بیست نفر کارگر و دو نفر چاه بان داشت.

آنچه تا کنون به شرح آن پرداختیم، صورت ظاهری کار بود. شرح مفید و شگفت انگیز در بطن این مطلب نهفته است و آن مقایسه علم هیدرولیک در دنیای پیشرفته قرن بیستم، و تجربه گران بهای نیاکان ما می باشد. بنابراین لازم است به عمق موضوع پرداخته و تخصص مردان فهیم و کاردان این منطقه محروم و دورافتاده را در قرن ها پیش آشکار سازیم.اولین سوال که به ذهن یک کارشناس آبیاری خطور می کند، این است که در حال حاضر آبدهی یک منبع آبی با وسایل امروزی، نظیر پارشال فلوم، مولینه و انواع سرریزها با محاسبات دقیق ریاضی انجام می گیرد. آیا آبیاران کهن لارستان به اهمیت میزان آبدهی یک چاه واقف بوده اند؟ اگر جواب مثبت است، چگونه بدون هیچ وسیله فنی میزان آب چاه را اندازه گیری و محاسبه می کردند. در جواب این پرسش باید گفت که آنها به این امر مهم آگاه بوده و برای فعالیت های زراعی نخست بده یک چاه را اندازه می گرفتند.

در کنار چاه و محلی که چاه بان ایستاده و آب را تخلی می کرد ، دو ظرف قرار گرفته که برای سهولت به صورت «دو گودی به شکل کاسه در سطح ساروج کناره چاه ایجاد کرده بودند.» درون یکی تز آنها مقداری سنگریزه وجود داشت. چاه بان به تعداد دلوهای آب که در بردی تخلی می شد، یک سنگریزه به درون کاسه دوم می انداخت.از طرفی حجم دلوها نیز مشخص بود که بیشتر به صورت وزن در محاسبات گنجانیده می شد. به عنوان مثال،دلوهایی با وزن 1/5 من،3من و... در پایان کار تعداد سنگریزه ها شمارش و در وزن دلو آب ضرب می شد. بدین طریق محاسبه می گردید که چاه در یک دوره شش ساعته چه مقدار آب دارد. ساختن بردی نیز علاوه بر استفاده آب جهت مصارف زراعی ، دلایل خاص دیگری نیز داشته است.

امروز ثابت شده به دلیل فاصله بین منبع آب و اراضی کشاورزی اتلاف بیش از حد آب در مسیر انتقال، به خصوص در ماه های گرم، که بستر جوی ها خشک شده و خلل و فرج خاک های بستر آنها خالی گشته بازده انتقال را تا حد زیادی پایین می آورد. در نتیجه هزینه استحصال آب در مزرعه بالا رفته، به طوری که در مواقعی آبیاری را توجیه ناپذیر می نماید. بنابراین بهترین شیوه، احداث استخرهای ذخیره آب است تا در زمان آبیاری ، آب بیشتری  وارد جوی نموده در نتیجه بازده انتقال بالا رود. این امر در بهبود کمی و کیفی محصولات تاثیر زیادی دارد. یکی دیگر از دلایل ساختن بردی، ذخیره آب و انتقال آن با حجم بیشتر به سمت اراضی زیر کشت بوده است. موضوع دیگر سوراخی بود که در پایین بردی تعبیه کرده و آن را «شیب کش» می نامیدند. برای این که مقدار آب خروجی از شیب کش در اختیار باشد، از شیوه جالبی استفاده می شد. بدین ترتیب طنابی که در انتهای آن مقداری پارچه به صورت توپی گرد در آورده و گره زده بودند، از بالای بردی به داخل فرستاده که با فشار آب شیب شکن ، راه آب را مسدود می کرد. آبیار هرگاه لازم بود طناب را کمی به سمت بالا می کشید، بدین وسیله آب بیشتری خارج می شد. بدین طریق مقدار آب خروجی در اختیار آبیار بود.

نزدیک به نیم قرن است که استفاده از گاوچاه در امر کشاورزی و باغداری متوقف شده است. حتی موتور پمپ های آبکش، نظیر لیلاند، بلاکستون، ولوو وبنز، در اکثر نقاط لارستان به طاق نسیان سپرده شده و کشاورزان از شر نفت گاز ، روغن فیلتر و سایر قطعات، که قسمت مهمی از در امد را می بلعید، خلاص شده و نفس راحتی کشیدند.

امروزه نیروی برق به میزان شگفت انگیزی بر تمامی ابعاد زندگی بشر تاثیر گذاشته است. به مدد آن کشاورزی رونق گرفته و تامین آب از عمق 200ـ 250 متر ، یک امر کاملا طبیعی و عادی تلقی می گردد. با ساخت لوله هایی از جنس پلی اتیلن و با قطرهای مختلف ، آب را از طولانی ترین مسیر، بدون کوچک ترین تلفات و هرز آب انتقال می دهند. با اختراع این نیروی عظیم است که غذای میلیاردها انسان در کره خاکی تهیه و تولید می شود. به رغم آنچه بر شمردیم، هنوز گروهی از آبیاران کهن لارستانی چرخ چاه، دلو، طناب، در زیرزمین و یا انبارهای خانه قدیمی خود نگهداری می کنند، تا این وسایل بسیار ساده اما حیاتی را برای فرزندان خود به یادگار بگذارند. بدون شک نوه و نتیجه های آنها در آینده به این وسایل که روزگاری بهترین ابزار کار جهت استحصال آب و تولید محصولات زراعی بوده است، با تعجب می نگرند.

نَعل و مَقسم

محل تقسیم آب را مردم شهر لار «مرو» (maro)، مردم جویم «مرا» (mera)، در گراش «نعل ومقسم» ودر درزوسایبان «آب بش کن» می نامیدند. اصولا واژه «تقسیم» ثقیل و تعهد آور است، به خصوص اگر مورد تقسیم مایع بی رنگ و بویی به نام «آب» باشد که زندگی همه موجودات به آن بستگی دارد و صد البته در شهری مثل لار، آن هم در ادوار گذشته که نویسنده کتاب «فارسنامه» می گوید: «اگر در لار کسی از شهر خارج شود و کوزه آبی به همراه نداشته باشد، از تشنگی خواهد مرد» و به ویژه اگر ابزار و امکانات کافی هم جهت تقسیم در اختیار نباشد. این جاست که انسان به اهمیت کار صاحب نظران کهنسال این شهر پی می برد. هر چند از هیچ دانشگاهی فارغ التحصیل نشده اند، لیکن با سلاح تجربه چنان دست آوردی از خود بر جای نهاده اند که با فن آوری امروز مطابقت بسیار دارد، و هر بیننده با اندکی تأمل زبان به تحسین می گشاید. به دلیل خشک و کم باران بودن منطقه، کهن ترین شیوه تقسیم آب به سیلاب های فصلی مربوط می شود. برای انجام این کار مهم، دیم کاران درزوسایبان از روش بسیار جالب و دآب با میزان اراضی زیر کشت مناسب داشته باشد، «آب بش کن» اجزای کوچک تری نیز داشت مناسبت داشته باشد، «آب بش کن» اجزای کوچک تری نیز داشت که واحد اندازه گیری آن «بیل» و «نیم بیل» بود. وقتی که صحبت از بیل می شود، یعنی اندازه طول یک بیل از نوک تا انتهای دسته؛ لیکن چون طول دسته های بیل متفاوت بود، طول بیل یعنی فاصله افقی یک دست انسان معمولی از نوک انگشتان تا بینی، که حدوداً یک متر بود.

سهم زارع از «آب بش کن» به پهنه اراضی زیر کشت بستگی داشت و چون واحد هکتار شناخته شده نبود، واحد اراضی زیر کشت به «من» مشخص می شد.

فرض کنید اراضی زیر کشت آقای «الف» 50 من گندم و جو بود، آقای «ب» 100 من و آقای «ج» 225 من. سهم آقای «الف» از آب بش کن یک بیل، آقای «ب» دو بیل و آقای «ج» چهار و نیم بیل آب بود. آنچه قابل ذکر است این که تعیین مقدار آب به وسیله معتمدین محلی چنان با استادی انجام می گرفت که هیچ یک از زارعین سهم بر اجاره جابه جایی حتی یک سنگ را هم نداشت. زیرا اعتقاد داشتند که جابه جایی یک سنگ می تواند در تقسیم اولیه آب تغییر ایجاد کند، که عقیده ای کاملا صحیح بود.

آبیاران کهن «گراش» تخصص خود در آبیاری را به شیوه ای دیگر نشان داده و از نام گذاری محل تقسیم آب ثابت کرده اند که در این امر صاحب سلیقه و ابداع هستند. آنها محل تقسیم سیلاب های فصلی را «نعل و مقسم» می نامیدند، بدین ترتیب که در محل تقسیم آب، حوضچه نعلی شکلی ایجاد کرده تا از فشار جریان آب کاسته شده و سرعت حرکت را به صفر برسانند. شکی نیست چنانچه آب کاسته شده و سرعت حرکت را به صفر برسانند. شکی نیست چنانچه آب با شتاب وارد مقسم گردد، و قبل از این که سرعت آن به صفر برسد و به شاخه های متعدد تقسیم شود، به دلیل انرژی جنبشی موجود در آن، عمل تقسیم به درستی صورت نمی گیرد، لذا باید نخست حرکت آب را مهار کرد، تا با ملایمت وارد شبکه های تقسیم گردد.

همین حوضچه نعلی شکل به دلیل شکل هندسی خاصی که داشته در کاهش سرعت حرکت آب موثر بوده و تقسیم آن به نحو شایسته ای انجام می گرفته است.مقسم های موجود در مسیل های آبی لارستان را، اعم از فصلی و دایمی، از ابعاد گوناگون می توان مورد تجزیه و تحلیل قرار داد. شیوه ای از این تقسیم بندی گفت انگیز به مرزا (mera) موجود در « منال و ثلاث» واقع در بخش جویم مربوط است، که یکی از پر سابقه ترین مقسم های این شهرستان، آن هم در تقسیم یک جریان دایمی می باشد که به وسیله آن، سهم قسمت هایی از اراضی جویم « بهرویه» ، « دامچه» و « دهفیش» تعیین می گردد.

لازم است به دلیل اهمیت مقسم های موجود در منال و ثلاث، که از قرن ها پیش برجا مانده است و به نحو شایسته ای سهم هر محل را تعیین می کند، خلاصه ای از وضعیت چشمه های ذکری شده تشریح گردد. «منال و ثلاث» نام چشمه های آبی است که مظهر آن دامنه کوه شمالی جویم می باشد. آب این چهار چشمه در آغاز به صورت مجموع از مظهر جدا شده و پس از طی مسافت کوتاهی، نیمی از آن تحت عنوان «منال» منشعب شده به سمت دشت «بنارویه» جریان می یابد. نیمی دیگر متعلق به زراعین سهم بر، در جویم ، دامچه و دهفیش است. «ثلاث» پس از این که وارد دشت جویم شد، به اولین مقسم می رسد که بایستی سهم اراضی جویم تعیین و مجزا گردد.

فاصله مقسم تا اراضی جویم 5 کیلومتر، تا دامچه 15 کیلومتر و تا دهفیش حدود 22 کیلومتر است. آب موجود در محل تقسیم باید به سه سهم مساوی تقسیم گردد تا باعث تضییع حقوق بهره برداران نشود. صاحب نظران امور آب در جویم کهن، پس از بررسی های لازم به این نتیجه رسیدند که به دلیل فاصله مسیر انتقال آب، مقدار زیادی از آن هرز می رود و اگر برای این مشکل راه حل مناسبی در نظر نگیرند آب دریافتی در ابتدای مزارع دامچه و دهفیش به شدت کاهش خواهد یافت. بنابراین شایسته ترین اقدام آن بود که تلفات آب را در کل مسیر محاسبهنموده و به سهم دامچه و دهفیش بیفزایند تا هرز آب که جزء مشکلات طبیعی محسوب می شود، شامل همه زارعین بهره بردار شود. امروز صرف نظر از تغییرات محیطی، که طی قرون در مسیرهای فوق به وجود آمده و نتایج حاصل از محاسبات اولیه را تحت الشعاع قرار داده است، این تقسیم بندی چنان استادانه به انجام رسیده است که رضایت همه افراد، اعم از زارعین دامچه و دهفیش و جویم را برای همیشه تضمین کرده است. این جاست که باید به روان همه آن مردان کاردان و صاحب نظر درود فرستاد.

                                                                              برگرفته از کتاب میراب / حسن هوشمند

از عمان به سوی هرمز حرکت کردم.هرمز شهری است، بر ساحل دریا که موغلستان (مغستان) نیز نامیده می شود، هرمز جدید، روبه روی این هرمز در میان دریا واقع است و سه فرسخ با آن فاصله دارد. من نخست به هرمز جدید وارد شدم که مرکز آن جرون نام دارد. جرون شهری است، نیکو و بزرگ. دارای بازارهای خوب که بندرگاه هند و سند می باشد و مال التجاره های هندوستان، از این شهر به عراق عرب و عراق عجم و خراسان حمل می شود. سلطان هرمز نیز در این محل سکونت دارد. جزیره ای که شهر جرون در آن واقع است، به اندازه یک روز راه، وسعت دارد و بیشتر زمین های آن شوره زار و کوه های نمک است که آن را نمک دارابی می نامند. در شهر جرون از این نمک ها، ظروف تزئینی و یک نوع فانوس می سازند که چراغ را توی آن می گذارند. غذای مردم هرمز از ماهی و خرما است که از بصره و عمان به آن جا می آورند. ضرب المثلی در میان مردم هرمز هست که می گویند: « خرما و ماهی، لوت پادشاهی» . آب در جزیره هرمز، چیز گرانبهایی است. چشمه هایی در جزیره وجود دارد و آبدان هایی هم هست که آب باران را در آنها ذخیره می کنند، لیکن این منابع همه دور از شهر واقع شده و باید آب را در مشک ها به وسیله زورق به شهر بیاورند. از عجایبی که در جرون دیدم، سر ماهی بزرگی بود که مثل تلی می ماند و آن را در نزدیک در جامعه، بین مسجد و بازار گذاشته بودند، چشم های این ماهی به مثابه دو تا در بود که مردم از یک چشم وارد شده و از چشم دیگر خارج می گشتند! در شهر جرون با شیخ جهانگرد، ابوالحسن اقصارانی که اصلا از مردم روم بود ملاقات کردم، او مرا مهمان کرد و به دیدار من آمد و نیز جامه ای با یک عدد کمربند صحبت به من بخشید. کمربند صحبت، چیزی است که هنگام نشستن مانند متکایی به آن تکیه می کنند و اکثر دراویش ایرانی این کمربند را با خود دارند.

درویش جزیره هرمز

در شش میلی جرون مزاری است، منسوب به خضر و الیاس که گفته می شود، نمازخانه پیغمبران مزبور بوده و کراماتی از آن ظاهر گردیده است. زاویه ای هم در آن جا و جود دارد که یکی از مشایخ ، از مسافرین پذیرایی می کند و ما روزی را در آن به سر بردیم و سپس به قصد زیارت مرد صالحی که در آخر جزیره داخل غاری زندگی می کرد، روانه شدیم. این مرد، در غار خود زاویه ای و مجلسی و خانه کوچکی بنا کرده و کنیزکی هم با خود دارد. غلامان او که در خارج غار می باشند، از گاوان و گوسپندان او مواظبت می کنند، وی خود بازرگان بزرگی بوده که پس از زیارت حج دست از دنیا شسته و در این غار به عبادت نشسته و اموال خود را به یکی از دوستانش سپرده که به حساب وی تجارت می کند. ما شبی را پیش او به سر آوردیم و پذیرایی خوبی از ما کرد و علائم خیر و خداپرستی بر سیمای او پیدا بود.

پادشاه هرمز و ملاقات

پادشاه هرمز سلطان قطب الدین تمهتن (تهمتن)، پسر تورانشاه از شهریارن کریم و متواضع و نیکخوی است. معمول وی این است که هرگاه فقیه یا صالح یا سیدی به جزیره وارد می شود، او به زیارتش می رود و با هر کس در خور قدر و منزلت او معامله می کند.

هنگامی که به جزیره هرمز وارد شدیم، سلطان برای جنگ آماده می شد. وی با دو پسر برادر خود نظامالدین در کشمکش بود، هر شب ساز و برگ جنگ فراهم می کرد و گرانی همه جزیره را فرا گرفته بود.وزیر او، شمس الدین محمد بن علی و قاضی عمادالدین شبانکاره ای، با جمعی از فضلا به دیدار ما آمدند و از طرف او به جهت اشتغالات و گرفتاری های جنگی، عذر خواهی کردند و ما شانزده روز پیش آنان بودیم. هنگامی که خواستیم مراجعت کنیم، من گفتم چگونه پیش از دیدن پادشاه از این سرزمین برویم، لذا به خانه وزیر که در جوار منزل ما بود رفته، گفتم: می خواهم سلامی به پادشاه بکنم. گفت: بسم الله و دستم را گرفته به سرای سلطان برد. خانه سلطان بر ساحل دریا واقع است و کشتی ها در کنار آن خانه به خاک می نشیند. من دیدم پیرمردی قباهایی تنگ و شوخگین پوشیده و عمامه ای بر سر نهاده و دستمالی بر کمر بسته. وزیر بر او سلام کرد، من هم سلام کردم، اما ندانستم که او کیست؟ خواهرزاده سلطان به نام علیشاه، پسر جلال الدین کیجی که سابقه آشنایی با وی داشتم، آن جا بود. شروع کردم به مذاکره با او و اعتنایی به پیرمرد مذکور نداشتم، وزیر که مطلب را دریافت، به من تذکر داد که وی شخص پادشاه است و من از این که بدون توجه به او با خواهرزاده اش گرم گرفته بودم، خجل شدم و معذرت خواستم.

بعد پادشاه برخاست و به درون خانه رفت. امرا و وزیر و ارباب دولت هم به دنبال او روان شدند، من نیز همراه وزیر بودم، پادشاه بر تخت خود نشسته بود، اما همان لباس ها را بر تن داشت. تسبیح مروارید بی نظیری هم در دستش بود. مراکز صید مروارید تماما تحت حکم این پادشاه است. یکی از امرا در کنار سلطان نشست و من نیز در کنار امیر نشستم. سلطان حال مرا پرسید که از کجا آمده ام و کدام یک از پادشاهان را دیده ام؟ آنگاه غذا آوردند، ولی سلطان در خوردن غذا با دیگران مشارکت نکرد. پس از آن که غذا خورده شد، سلطان برخاست ، من نیز خداحافظی کرده ، باز گشتم.

اختلاف پادشاه هرمز با برادرزادگان خود

علت نزاعی که بین سلطان هرمز و برادرزادگان او در گرفت، این بود که وقتی وی به عنوان سیاحت از هرمز جدید به هرمز قدیم رفت، این دو محل چنان که گفته ایم سه فرسنگ از طریق دریا فاصله دارند؛ برادر سلطان به نام نظام الدین از غیبت او استفاده کرده، علم طغیان برافراشت و خود را فرمانروای جزیره خواند، اهالی جزیره و سپاهیان نیز با او هم آوازی کردند، سلطان از ترس به قلهات که جزو قلمرو خود او بود، رفت و پس از چند ماه با کشتی هایی که تجهیز کرده بود، به جزیره هرمز حمله ور شد. لیکن شکست خورد و دوباره به قلهات رفت. این جنگ و گریز چند مدتی ادامه داشت تا عاقبت یکی از زنان نظام الدین به تحریک سلطان او را مسموم کرد و سلطان موفق شد که به جزیره وارد شود، لیکن دو پسر برادرش با خزاین و اموال و سپاهیانی که در اختیار داشتند، به جزیره کیش که مرکز صید مروارید است، عقب نشستند و راه کشتی هایی را که از هندوستان به هرمز رفت و آمد می کنند، مسدود ساختند و نقاط تحت تسلط سلطان را مورد حمله و تاخت و تاز خود قرار دادند، به طوری که غالب این نقاط به ویرانی افتاده است.

از جرون به قصد دیدار یکی از صلحا، به شهر خنج بال رفتیم. در ساحل دریا از ترکمن هایی که ساکن آن نواحی هستند، چارپا کرایه کردیم. در این نقاط جز با هدایت ترکمن ها نمی توان مسافرت کرد، زیرا این قوم مردمی شجاع اند و به این راه ها آشنایی دارند. طریق ما از صحرایی بود که چهارروز راه طول آن بود، دزدان عرب در این صحرا راه می زنند و در دو ماه تموز و حزیران، باد سموسی در آن ناحیه می وزد که هر کس دستخوش آن گردد، به هلاکت می رسد و می گفتند، اگر کسی در اثر این باد بمیرد، چون بخواهند غسلش بدهند، بند بند اعضایش از هم فرو می گسلد. گورهای زیادی در طی این صحرا دیده می شود که نشانه تلفات باد سموم می باشد. شب ها را حرکت می کردیم و روزها را در سایه مغیلان به سر می بردیم و در همین نواحی بود که جمال لوک سجستانی از عجم بود، لوک؛ یعنی  (اقطع) و چون دست او در یکی از جنگ ها بریده شده بود، به این عنوان اشتهار داشت. جمال، گروه انبوهی سوار از عرب و عجم گرد خود جمع کرده، به راهزنی می پرداخت و در عوض خانقاه ها بنا می کرد و از پول غارت هایی که به دست می آورد، خرج غذا و اطعام مسافرین را می داد. مشهور بود که جمال همیشه دعا می کرد که خداوند فقط کسانی را در دام او بیندازد که زکات و حقوق واجبه خود را نمی پردازند. وی روزگاری بر این روش ادامه می داد و با سواران خود در بیابان های ناشناس به سر می برد. جمال، مشک های آب را در زیر ریگ های بیابان مخفی می کرد و هر وقت مورد تهدید قرار می گرفت، خود را به دل صحرا می زد و از آن آب ها استفاده می کرد، لیکن سپاهیان پادشاه از بیم هلاک داخل بیابان نمی شدند و از تعقیب او دست بر می داشتند. این وضع مدت ها دوام داشت. نه پادشاه عراق و نه دیگران قادر بر دفع او نبودند، تا عاقبت جمال، خود از کرده پشیمان گردید و توبه کرد و خداپرستی پیشه گرفت و اکنون قبر جمال زیارتگاه مردم است.

لارستان

پس از عبور از صحرای مزبور، به کورستان که شهری کوچک با آب و درخت است، رسیدیم. گرمای این شهر شدید بود و پس از آن سه روز دیگر از طریق صحرا مسافرت کرده، به شهر لار وارد شدیم. لار شهری است، بزرگ دارای چشمه سارهای متعدد و آب فراوان و باغ ها و بازارهای نیکو. در شهر لار در زاویه شیخ ابودلف محمد منزل کردیم. شیخ ابودلف کسی است که ما به قصد زیارت وی عازم خنج بال بودیم، در این زاویه پسر شیخ به نام ابوزید عبدالرحمن، با جمعی از دراویش به سر می برند. رسم این دراویش بر این است که روزها هنگام عصر در زاویه گرد می آیند و آنگاه دور شهر راه افتاده، از هر خانه یک یا دو گرده نان می گیرند و آن را به مسافرینی که به زاویه وارد می شوند، می دهند، صاحب خانه ها که به این وضع خو گرفته اند، سهم دراویش را در مخارج منظور می دارند.

صلحا و دراویش شهر لار شب های آدینه، در زاویه جمع می شوند و هر کس به قدر قوه پولی انفاق می کند و شب را به نماز و قرآن به سر می آورند و پس از نماز صبح به منازل خود می روند. در این شهر پادشاهی بود، موسوم به جلال الدین که نژاد وی ترک بود و ضیافتی برای ما فرستاد، ولی ملاقاتی بین ما دست نداد.

خنج بال

از لار به شهر خنج بال که شیخ ابودلف در آن جا اقامت داشت، رهسپار گشتیم. چون وارد زاویه شیخ شدیم، او را دیدم که در یکی از گوشه ها روی خاک نشسته و جبه پشمین سبز مندرسی بر تن و عمامه پشمین سیاهی بر سر داشت. سلام کردم، جواب گفت و از چگونگی مسافرت من و احوال وطنم جویا شد و مرا در زاویه خود منزل داد و به وسیله پسر خود، طعام و میوه از بهر ما فرستاد. پسر او مردی صالح و فروتن و صائم الدهر و کثیرالصلوة بود. این شیخ ابودلف حالات عجیبی دارد، مخارج را از کجا در می آورد، زیرا درآمد او منحصر است به آنچه که دوستان و برادران به او می رسانند و به همین جهت غالب مردم معتقدند که شیخ را مدد از غیب می رسد.

قبر شیخ دانیال قطب، در این زاویه قرار دارد. این قطب در نواحی لار مشهور و سخت مورد احترام است. روی قبر او به فرمان سلطان قطب الدین تهمتن، گنبدی بنا شده است. من یک روز در خدمت شیخ ابودلف ماندم و چون رفقا عجله داشتند، نتوانستم بیشتر توقف کنم.

شنیدم که در همان خنج بال زاویه دیگری هم هست که جمعی از صلحا و عباد در آن به سر می برند، شب را به سراغ آنان رفتم، مردمی بودند بزرگوار که آثار عبادت بر وجناتشان هویدا بود،طعام ۀوردند و پیر آن قوم بانگ زد که «پسرم محمد را بگویی تا پیش آید. محمد در گوشه ای نشسته بود و وقتی پیش آمد،از ضعف عبادت چنان می نمود که گویی از گور برخاسته. سلام کرد و نشست، پیر گفت: پسر با این مهمانان در غذا موافقت کن، تا از برکات آنان برخوردار گردی. پسر که روزه دار بود، با ما به طعام نشست و افطار کرد. این جمع هم شافعی مذهب بودند و پس از طعام، مراسم دعا انجام گرفت و ما به منزل خود مراجعت کردیم.

جزیره کیش

از خنج بال به جزیره قیس (کیش) رفتیم که سیراف نیز نامیده می شود. این جزیره در ساحل بحر هند که متصل به دریای یمن و فارس می باشد، قرار گرفته و جزء کشور فارس شمرده می شود. کیش شهری است، بزرگ و نیکو و خانه های آن باغ های عالی دارد که انواع گل ها و درختان سرسبز در آن به عمل می آورند، آب خوردنی کیش از چشمه هایی است که از کوهساران بلند بر می خیزد. مردم این جزیره، از اشراف فارس هستند. طایفه ای از اعراب بنی سفاق هم در آنجا سکونت دارند که غواصان مروارید از آنان می باشد.

صید مروارید

مراکز صید مروارید بین جزیره کیش و بحرین در خلیج راکدی که همچون رودخانه ای بزرگ به نظر می رسد، واقع شده است. در ماه های آوریل و مه غواصان با زروق های متعدد به این ناحیه آمده، به صید می پردازند. بازرگانان فارس و بحرین و قطیف هم برای خرید مروارید های صید شده، به آن جا می آیند. غواص هنگام فرو رفتن به دریا چهره خود را با پوششی که از استخوان ساخته شده، بر دماغ خود نصب می کند و طنابی بر کمر می بندد و در آب فرو می رود. قدرت مقاومت غواصان در زیر آب متفاوت است و برخی از آنان می توانند تا یکی دو ساعت تمام زیر آب بمانند. غواص چون به قعر دریا می رسد، در میان سنگ های کوچکی که روی ریگ ها قرار گرفته اند، به جست و جوی صدف می پردازند و آن را با دست یا با آلت آهنین مخصوص که دارد، قطع کرده در کیسه ای چرمین که بر گردن خود در بیرون سر طناب را به دست دارد، او را بالا بکشد. پس از شکافتن صدف گوشت پاره ای از درون آن در می آید که آن را قطع می کنند. این گوشت پاره در مجاورت هوا حالت جمادی به خود می گیرد و مروارید می شود. از کلیه مرواریدهایی که صدف می کنند، خمس آن متعلق به سلطان است و بقیه را بازرگانان می خرند و اغلب صید به دست آورند، در ازای دین خود به بازرگانان می دهند.

بحرین

از جزیره کیش به بحرین رفتم. بحرین شهری است، بزرگ که باغ ها و درختان و نهرهای زیاد دارد. آب آن از چاه های بسیار کم عمق که با دست حفر می کنند، تامین می شود. بحرین باغ های نخل و انار و ترنج دارد و پنبه در آن زراعت می شود. هوای آن بسیار گرم است و زمینش ریگ فراوان دارد، چنان که بیشتر اوقات ریگ بر منازل مردم مسلط می شود. راه خشکی بین بحرین و عمان را ریگ فرا گرفته و مسدود است و اکنون ارتباط این دو ناحیه منحصرا از طریق دریا می باشد. در مغرب بحرین کوهی به نام کسیر و در مشرق آن کوه دیگری به نام عویر وجود دارد و ضرب المثلی هست که می گویند:(کسر و عویر و کل غیر خیر).

قطیف

از بحرین به قطیف شهری است، بزرگ و نیکو و دارای نخل های فراوان. طوایفی از اعراب در آن سکونت دارند که جزو شیعیان و غلات می باشند و در این باره تقیه ندارند، بلکه تظاهر هم می کنند چنان که موذن در اذان خود بعد از شهادتین «اشهدان علیا ولی الله» و بعد از حی علی الصلوة و حی علی الفلاح « حی علی خیرالعمل» می گوید و بعد از تکبیر آخر اضافه می کند:«محمد و علی خیرالبشر من خالفهما فقد کفر».

الحسا

از بحرین به شهر هجر که اکنون حسا نامیده می شود، حرکت کردیم. ضرب المثل معروف که می گویند:«کجالب التمرالی هجر». درباره این شهر است، چه خرمای آن در هیچ جای دیگر نیست، چنان که علوفه دواب هم از خرما می باشد. مردم هجر عرب و بیشتر از قبیله عبدالقیس بن اقصی اند.

یمامه

از الحسابه یمامه رفتیم که آن نیز حجر نامیده می شود و شهری است، نیکو و پر نعمت و آب و درخت ؛ طوائفی از عرب که بیشتر از بنی حنیفه اند، از روزگار قدیم در این ناحیه سکونت ورزیده اند و امیر آنان طفیل بن غانم نام دارد.

                                                      برگرفته از کتاب تاریخ مفصل لارستان/ جلد اول / فصل هفتم

روز سه شنبه مورخ4/11/90 اعضای بنیاد لارشناسی و جمعی از علاقه مندان خوشنویس شهرمان با حجت الاسلام سید مصطفی مصطفوی در منزل ایشان دیدار کردند.

استاد مصطفوی نیز ضمن قدردانی از همه کسانی که در عرصه فرهنگ و هنر در شهرستان لارستان فعالیت می کنند درخصوص فعالیت ها هنری در لارستان مطالبی مطرح نمودند.

حاضرین ضمن اسقبال از برگزاری نکوداشت استاد مصطفوی به بیان نقطه نظرات خود در این خصوص پرداختند.

بازار قیصریه ی لار از قدمتی دیرینه برخوردار می باشد و الگو بودن آن برای ساختن سایر بازارهای قدیمی ایران ( بازارچه بلند اصفهان ، بازار وکیل شیراز ) ، خود گویای اهمیت تاریخی  می باشد .

اما آنچه که قابل توجه به نظر می رسد ، وجود این مسأله است که این بازار درکنار اهمیت پیشینه ی تاریخی و ویژگی های خاص معماری اش ، درحال حاضر از چه موقعیتی برخوردار می باشد ؟

این موقعیت خود را در قالب کارکردهایی که این بازار به همراه دارد ، نشان می دهد ؛ این مسأله که بازار بعنوان پدیده ای انسان ساخت از چه موقعیتی در شهر ( انسان ها و روابط و مسایل انسانی آن ) برخوردار است و چه نقش هایی را ایفا می کند؟ این مسأله که چه تأثیری بر شهر می گذارد و چه تأثیری می پذیرد ؟ این که فرایند متقابل تأثیرگذاری و تأثیرپذیری به شکل درون شهری محدود می شود یا این که تأثیرات برون شهری را نیز با خود به همراه دارد ؟

به عبارت بهتر  جایگاه این بازار از طریق کارکردهای آن مورد بررسی قرار می­گیرد .

درواقع محقق با استفاده از الگوی کار خود (تحلیل مسایل از مجرای سه مفهوم فضا ، زمان ، انسان ) و  با استفاده از روش های مردم شناختی که مهمترین آن مشاهده ( ساده و مجهّزشده ) و مصاحبه می باشد و درکنار آن مطالعات اسنادی در قالبی مردم نگارانه درجهت دستیابی به پاسخ پرسش اصلی تحقیق خود : " کارکردهای کنونی بازار قیصریه ی لار چیست ؟ " ، به تحلیل این مسأله می پردازد .

بازارها فضایی در هر شهر هستند که می توان آن ها را  نه تنها یک پدیده ای با کارکرد مهم اقتصادی محسوب کرد ، بلکه می توان آن را یک پدید ه ی زنده ی فرهنگی و اجتماعی درنظر گرفت که بخشی از هویت افراد آن شهر را نیز به نوعی می توان در آن جست و جو کرد .

مردمی که ابعادی از زندگی خود ازجمله معیشت ، ارتباطات و ... که درمجموع هویت آنان راتشکیل می دهد در همین فضا زیست و تجربه می کنند و سال ها و از نسلی به نسل بعد آن را منتقل می کنند و حال بازاری چون قیصریه با قدمتی بیش از هزارسال ، درکنار جایگاه و اهمیت تاریخی خود که به نوعی تاریخ مردم این منطقه از کشور را  نیزمی توان در آن نظاره کرد خود می تواند به عنوان پدیده ای که هویتی از این شهر است در نظر گرفته شود ،  هویتی که باید آن را شناخت و به آن بها داد .

به طورکل دلیل انتخاب بازار قیصریه ی شهر لار به دلایل زیر بود :

1.        داشتن پیشینه ی پژوهش بر روی بازار :  البته میان بازارهای هفتگی ای که که قبلاً برروی آن کار کرده بودم  و یک بازار سرپوشیده و تاریخی ای چون بازار لار تفاوت های زیادی وجود داشت و لذا اگر کاستی و نقصی در زمینه ی بخش هایی از تاریخ و معماری این بازار در مقاله ی حاضر دیده می شود به دلیل عدم تجربه محقق در بررسی اینگونه از بازارها می باشد .

2.        علاقه به کار بر روی بازاری با قدمت دیرینه که هنوز کارکردهای خاص خود را در زندگی مردم این منطقه از کشور دارد .

روش شناسی :

برای تحلیل موضوع ، مقاله ی خود را دو دو بخش گذشته و حال و آینده برای بازار قرار دادم که در بخش یافته های تحقیق به آن می پردازم ،که به طور اجمالی می توان گفت که در واقع ما از پس این تاریخچه و موقعیت کنونی بازار لار می خواهیم مشاهده کنیم که درصورت تصور وجود فردایی برای این بازار چه مسایلی پیش روی ماست و چه فعالیت هایی برای آینده ی روشن آن می توانیم داشته باشیم .

روش های به کار برده شده در این مقاله عبارتند از :

روش های اسنادی : به دلیل ماهیت بخش اعظمی از کار مقاله که به بحث تاریخی  و معماری این بازار می پردازد ، یکی از مؤثرترین روش ها استفاده از کتبی بوده است که در مورد این موضوع وجود داشت معمولا ً به شکل خاص مطرح نبوده ، بلکه در لابه لای معرفی شهر لار می توان مطالبی پیرامون این بازار به عنوان پدیده ای تاریخی یافت .سفرنامه ها نیز یکی از منابع مهمی بودند که اشارات جالبی درمورد این بازار داشته اند . البته اکثر این منابع دارای مطالبی شبیه به هم بوده است و این مسأله درمورد پدیده های تاریخی امری بدیهی است ، اما می توان از جدیدترین کتابی که به نحوی علاوه بر مسایل تاریخی ، به نوعی مسایل جغرافیایی و معماری و به گونه ای مردم شناختی را به شکل نسبتاً جامع پیرامون بازار قیصریه ی لار دربردارد نام برد، کتاب آقای دکتر ضیاء توانا  ، با نام " بازار قیصریه لار " از نشر نی که یکی از بهترین منابع موجود در مورد این موضوع بود .

پرسش نامه : به نظر من یکی از بهترین ( برای محقق )و درعین حال پرابهام ترین ( برای اطلاع رسان ها )روشهایی است که می توان در میدان تحقیق آن را به کار برد .به ویژه بتوان از آن به عنوان تیری که می توان دو نشان را با آن زد مورد استفاده قرار داد ،بدین صورت که پرسش نامه ابزاری می شود برای باز کردن سر صحبت با افرادی که بیشترین مسایل رابا موضوع کار شما دارند و گاه شما با قراردادن سؤالات انحرافی قادر خواهید بود که از اطلاع رسان های خود اطلاعاتی را به دست آورید که شاید یک پرسش مستقیم آنقدر کارگشا نیست : مثلا ً وقتی از اطلاع رسان خود می پرسید که " شما چگونه مالیات را می پردازید ؟ " که شاید پاسخ این سؤال تا حد زیادی روشن باشد ، ناخودآگاه او را وارد بحثی می کنید که که شروع به صحبت درمورد مشکلات خود می کند و این به معنی آنست که بهتراست گاهی به جای پرسش مستقیم از افراد که " در اینجا ، مشکلات شما چیست؟ " گاهی سؤالات را به شکل غیر مستقیم بپرسید و بعد هم سکوت کنید ، تا خود به خود جواب سؤال هایتان را بیابید و این یکی از بهترین تجربیات من در میدان کارم بود .

مصاحبه : درطی اطلاعاتی که از طریق پرسش نامه ها از سوی افراد به دست آوردم ، ناخود آگاه در بین این افراد ، کسانی را یافتم که شناخت بهتری از بازار داشته اند و یا اینکه خود ، اطلاع رسان هایی را که اطلاعات بهتری در دست داشتند را به من معرفی نمودند که این روش  معمولاً گاه اطلاعاتی را که پنهان مانده و بکر است را دراختیار محقق قرار می دهد .

مشاهده ( ساده و مجهز) : این بهترین روش برای محک زدن تطابق برخی گفته های فروشندگان با آنچه که در واقعیت رویدادها اتفاق می افتد ، می باشد و همچنین لذت درک برخی از گفته ها و شنیده ها را از نزدیک به شما می دهد .

روش مشاهده مجهز همچنین این امکان را دراختیارم قرار دادکه برخی از نکاتی که براثر عوامل مختلف اشتباه به ثبت رسید را مورد بازبینی و تفکر قرار دهم .

اینترنت :  این روش در جستجوی اولیه ی کار کمک بسیاری به من نمود ، اما به طورکلی آن چنان که باید اطلاعات جدیدی را از آن دریافت نکردم .

§          بازار قيصريه لار در گذشته :

·          لار

شهرستان لار درجنوب شرقی استان فارس قرار دارد که از شمال به شهرستان های فیروزآباد  و جهرم و داراب ، ازمشرق به شهرستان بندرعباس ازجنوب به شهرستان بندرلنگه و از مغرب به شهرستان بوشهر محدود می باشد. ابن بطوطه سیاح عرب در کتاب "رحله" توصیفی  از شهر لار ارائه داده است : " لار شهری است بزرگ دارای چشمه سارهای متدد و آب فراوان ، باغ ها و بازارهای نیکو " و همچنین حمدالله مستوفی درکتاب نزهه القلوب درمورد لار اینگونه می نویسد : " لار ولایتی است نزدیک دریا و مردم آن بیشتر تاجرپیشه باشند و سفر و برو بحرکنند وحاصلش غله و پنبه و اندکی خرماست و اعتماد کمی به باران دارند ... " . ( به نقل از ضیاء توانا ، 1380 ، ص 35) شاردن در مورد لار می گوید : " شهر لار پایتخت لارستان است که تا صدسال پیش مملکت مستقلی بوده است ... ، شهر کوچکی است که در بین چند کوه واقع شده است و در یک سرزمین شنی قرار دارد ، گرمای منطقه شدید است و ... " ( به نقل از اقتداری ، 1334، ص 110) همچنین تاورنیه در سفرنامه ی خود درباره ی لار می نویسد : " لار ، پایتخت ایالتی به همین اسم است ، که سابقاً مملکت پادشاه نشین لقب داشته است ، وسعت این شهر متوسط است و از اطراف کوه های بلند برآن فشار وارد آورده اند ... ، در شهر و اطراف شهر درخت ، خاصه نخل و بعضی اشجارگرمسیری زیاد است  و در باغ ها و کوهستان عدّه­ی زیادی درختان نارنج دیده می شود هرقدر روزها در لار هوا گرم می شود ، شب ها خنک است ... ، در شهر لار و حول و حوش آن آب انبارهای بزرگ به تعداد زیاد وجود دارد و ... " ( تاورنیه ،1363 ، ص 675 و 673 ) شهر لار شهر زلزله خیزی است و درنقشه زلزله نمای دنیا این شهر درخط کمربندی زمین لرزه و بعنوان منطقه زلزله خیز نشان داده شده است و سه زلزله ی قوی را پشت سر گذاشته است ، به طوری که در ارديبهشت سال 1339 ش ، زلزله­ي ويران کننده اي شهر لار را لرزاند و نقاط مختلف  آن را ويران کرد .بعد از این واقعه « در شش کيلومتري جنوب شهر قديم لار، شهري جديد طبق يک نقشه ي يک شرکت اروپايي ، به نام " آنتروپوز " ساخته شد . ساختمان هاي اين شهر براساس اصول ايمني و ضد زلزله ساخته شده است و از آن جايي که با طرح شطرنجي کليه ي معابر و خيابان هاي آن طراحي شده ، اين شهر بدون کوچه است و مي توان گفت که احتمالاً تنها شهر ايران است که کوچه اي در آن ديده نمي شود . پس از آن ، اين مکان به شهر جديد شهرت يافت و اکنون نيز در افواه عمومي ، لارداراي دو شهر  است ، يکي "شهر قديم "که داراي بافت قديمي و سنتي است و ديگري " شهر جديد " با ساختمان هاي ضد زلزله و خيابان هاي متعدّد و وسيع . » ( وثوقي ، 1380، ص84) یکی از مهمترین آثار تاریخی ای شهرستان لار ، که مقاله ی حاضر تمرکز خود را بر بررسی آن قرار داده است بازار قیصریه ی لار می باشد که در شهر قدیم لار قرار دارد .

·          تاریخچه  بازار قیصریه لار 

بازار اصطلاحاً عبارت است از منطقه ای معین ، در دست مجموع افرادی خاص که به تناسب حرفه­ی خویش و عرضه و تقاضایی که در جامعه وجود دارد - به تنهایی یا گروهی -  دادوستد می کنند . »

( میر سلیم ،1375، ص316 )سلطان زاده در کتاب بازارهاي ايراني، بازار ها را از لحاظ زماني در سه گونه  بازارهاي دائمي ، ادواري ،کوتاه مدّت طبقه بندي  نموده است :الف ) بازارهاي دائمي : « بازار هايي بودند که به صورت ثابت و در طول سال تشکيل مي شدند . بسياري از بازارهاي دائمي در فضاهاي ساخته شده تشکيل مي شدند مانند بازارهاي اصلي هرشهر يا بازارچه هاي محله ای و ... » ب) بازارهاي ادواري :  هفته بازارها و بازارهاي سالانه  در اين گروه قرار مي گيرند .پ) بازارهاي کوتاه مدّت : « اين بازارها بنا به مناسبت نوع محصولاتي که در آن عرضه مي شود در مدت کوتاهي از روز تشکيل مي شود . » ( سلطان زاده ، 1380 ، ص39 و 38)بنا بر تعريفي که از انواع اين بازارها شده است بازار قیصریه لار را مي توان در گونه ي دائمي قرار داد؛ اما ازآن جایی که قیصریه یکی از مهمترین اجزای بازار قیصریه لار می باشد ، خود این واژه نیز باید تعریف گردد : « واژه ی قیصریه از کلمه ی لاتینی کایسارئا به معنی بازار شاهی مشتق شده است ،مؤنث قیصری است که خود منسوب به قیصر ( شاهی و سلطنتی ) است ، از زبان آرامی وارد شده و لقب امپراتوران روم(عموماً) و امپراتوران روم شرقی (خصوصاً ) بوده است . در تمامی شرق نزدیک و کشورهای مغرب ( مراکش ، تونس ، الجزایر ) ، اصطلاح قیصریه به مراکز تجاری یا مغازه هایی اطلاق می شود که امکان اقامت شبانه درآن نباشند . اصطلاح قیصریه از آغاز قرون وسطا ( قرن 10میلادی) تا عصرحاضر، چه در قلمرو کنونی کشورهای عربی و چه در ایران ، به معنی " فضاهای تجارتی و صنعتگری "به کار می رود . قیصریه به بازارهایی گفته می شد ، که عمدتاً به دستور پادشاهان یا حکام وقت با طراحی و برنامه ریزی قبلی  و تا حدودی با توجه به نیازهای اقتصادی شهر و ارتباطش با حوزه ی نفوذ آن ساخته می شد . از این رو نظم کالبدی و فضایی داشته است. این بخش مسقف نسبت به سایر قسمت های بازار از نظر معماری و تزیینات ، زیباتر و دلبازتر بوده ، درآن کالاهای گرانبها ازجمله فرش ، منسوجات یا طلا و جواهرات فروخته می شده است .»(به نقل از سلطان زاده ،ص 92/به نقل از ضیاء توانا ، ص59 و58 و57 ) فيگوئرا در سفرنامه ی خود درباره ی "بازار قیصریه ی لار"  اینگونه می نویسد: اين بازار و قيصريه­ي کنوني ـ از خارج يک مکعب کامل است . ديوارهايي بسيار بلند دار که از سنگ تراش بسيار سخت و بسيار سفيد ساخته شده ... درهر پهلوي ساختمان دري بزرگ هست و هر در ، نگهباني دارد . اين درها به کوچه بازارهاي زيبايي باز مي شوند که هريک از آن ها به وسط ختم مي شود ... روي اين چهارسوق گنبدي بسيار بلند ساخته اند با پنجره هايي گرداگرد آن که نور از آن ها به همه اطراف درون گنبد مي تابد . زير هريک از طاق­هاي پيوسته بدين گنبدها نيز چهار بازارچه است ، چنانکه در اين مجموعه بيست بازار وبازارچه وجود دارد . در يک کلام ساختمان اين بازار به قدري مجلّل است که مي تواند رونق بخش زيباترين شهرهاي جهان باشد که شهر لار درشمار متوسطین آن ها قرار نمی گیرد . (فيگوئرا  ، 1363،ص 88 و89) اما درمورد اینکه بازار قیصریه در چه زمانی بنا شده است ، نظرات مختلفی وجود دارد :برخی سابقه ی تاریخی بازار را قبل از اسلام می دانند و برخی آن را به صدر اسلام نسبت می دهند . (ضیاء توانا ، 1380،  ص75)اسلامی (ص70) آن را متعلق به دوره ی پیش از صفوی می داند ، خانم کمال (ص272) به نقل از مورخ لاری که نظر خود را با توجه به وجود سنگ تاریخ اولیه ی قیصریه ذکر کرده و بنیان قیصریه را به دوره ی قبل از صفوی بیان می کند ، به عبارتی تاریخ ساختمان اولیه قبه قیصریه لار به 900 سال پیش بر می گردد و از "کلاه سیاه" به عنوان معمار این بنا یاد می کند  . ضیاء توانا (ص47 ) به نقل از  نخبه ی لاری اشاره می کنند که بنای قیصریه در سال 81ه.ق به دست یکی از حکام سابق لار صورت پذیرفته است .... ، بنا براین ادعا می توان تاریخی حدوداً 1350ساله برای این بازار درنظر گرفت.بازار لار چندین بارمورد مرمّت قرار گرفته است که از جمله می توان به زلزله ای که درعصر صفوی رخ داده است و به دستور شاه عباس صفوی در سال 1015 ه.ق توسط حاجی قنبرعلی بیک جهرمی (وزیر شیراز ) به دست استاد نورالدین محمد - بنّا احمدسیاه و  همچنین توسط فتحعلی خان گراشی( 1310 ه.ق ) درعصر ناصرالدین شاه قاجار تعمیر شد ، اشاره کرد . (اسلامی،ص70و 73/ وثوقي ، ص 56/  اقتداری ،ص39 / ضیاء توانا،ص63) (تصویر2 )برای نمونه می توان به کتیبه های زیر اشاره کرد :برکتیبه ای که درپای گلوی گنبد هشنی دالان قیصریه که درعهد شاه عباس صفوی نصب شده است، این چنین آمده است  :

« شکر خدا که باز به تأیید کردگار               درعهد پادشاه جهان سایه ی خدای

عباس شاه آن که زخاک درش مدام             کسب سعادت ابدی می کند همای

ازیمن عدل خان زمان آن که ازکَفَش           خجلت برد محیطچوگیرد ره سخای

ویرانسرای لار به سعی وزیر دهر                  دستور بحر خاطرو دارای مهرو رای

قنبرعلی بیک آن که زآئینه دلش                درغیرت ابد شده جام جهان نمای

معمور شد چنان که نمانده است جغد را       از وی ز بهر ساختنش آشیانه جای

ازقیصریه ای که هوای فضای او                 دروی نسیم باغ بهشت است غم زدای

تاریخش از خرد طلبیدم جواب گفت          "دارالامان لار شد احیا از این بنای »

همچنین بر کتیبه ی بالای درب جنوبی بازار که مربوط به زمان ناصرالدین شاه قاجار است ، چنین آمده است :

« به عهد خسرو صاحب قرآن ناصر دین     که داشت ملک ایران زمین حصن حصین

مثال داده فرمان او قضاو قدر                  پناه جسته درگاه او زمان و سنین

خدیو لار خداوندگار عدل شعار                که بود همت و توئفیقشان مسلمین

بنام فتحعلی خان ز فر وجود سخا            برخش همت حاتم صفت نهادی زین

نمود احیاء این قیصر را پس از آنک          گذشته بود ز ویرانیش شهورو سنین

چه قیصریه که از شرم او هنوز چکد         عرق ز عارض چین و ز چهره ماچین

زهجرت نبوی بدهزار و سیصد سال         که شد تمام و براو کرد آسمان تحسین

زبان پاک بر ابدان پاک باعث شهر           هزار رحمت و جاودانا و قرین 1300"

§          بازار قیصریه در زمان حال

اما درکنار اهمیت این قدمت تاریخی آنچه که به نظر قابل توجه است ، استقامت این بنا در برابر زلزله هایی است که شهر لار را چندین بار دچار انواع خسارات نموده است و این خود دلیلی است که مرا تشویق می کند به اینکه وضعیت امروز آن را ببینم و اینکه آیا می توان آینده ای را نیز برای آن تصور نمود .

·          بخش های بازارقیصریه لار :

پیش از هرچیز برشمردن برخی از ویژگی های مختص به بازار قیصریه جالب توجه به نظر می رسد :

طاق های ضربی با بلندی 18 متر در چهارسوق ، وجود سیستم نهویه بر روی طاق ضربی چهارسوق بادگیر خشیخان ، درهای قدیمی ، استفاده از سنگ و گچ  در بنا به طوری که جای دست های بنّای اثر برآن باقی است و  غلام گردش های آن و ... .بازار قیصریه ی لار از دو بخش اصلی و فرعی تشکیل شده است ،اما قبل ازرداختن به این مسأله لازم به بیان این مطلب می باشد که این بازار ، " سرمشقی  برای ساختن سایر بازارهای قدیمی ایران بود و از روی طرح آن این بازار ، بازارچه بلند  اصفهان و سپس در دوره ی زندیه بازار وکیل بنا شد  ." (اسلامی،1353،ص72)"بازار قیصریه ی لار در تاریخ1317/8/21 به شماره 315 به ثبت آثار ملی رسیده است ." ( www.larrc.ir )این بازار  با استناد به گفته ی شاردن " روبروی قصرحاکم یک در ورودی بزرگ است که مدخل یک بازار را نشان می دهد که به نام بازار شاه عباس نامیده می شود و ... " نشان از اهمیت مکانی و اقتصادی این نقطه در شهر داشته است ؛ اما امروزه پس از گسترش شهر لار و  اضافه شدن شهر جدید به ساختار قدیم شهر ، اهمیت خود را به آن صورت که درگذشته وجود داشته  از دست داده است ، اما همچنان در میان مردم شهر جایگاه خود را دارد و به دلیل نزدیکی به میدان عمومی شهر و مرتبط بودن بسیاری از راه های مهم درون شهری به این میدان  از آن به عنوان یک نقطه ی مهم در شهر قدیم می توان نام برد .بازار قیصریه ی لار از سه قسمت اصلی تشکيل شده است :

1.        فضاي مرکزي  :

فضای مرکزی همان گونه که از نامش پیداست یک شکل هشت ضلعی می باشد که در نقطه ی مرکزی بازار قرار دارد که به قیصریه معروف می باشد و برطبق گفته­ی تعدادی از فروشندگان بازار قبلاً در این نقطه ، حوضی وجود داشته است که البته اکنون دیگری اثری از آن نیست و باجه تلفنی قرار داده شده است که به دلیل عدم تناسب با فضای این بازار قدیمی زیبایی خود را از دست داده است .

همچنین در فراز این شکل هشت ضلعی، گنبدي از سنگ تراش به همان شکل وجود  دارد که « ارتفاع سقف از کف بازار حدود 18متر تخمین زده می شود . » (ضیاء توانا ، 1380 ، ص55 )از آنجا که از برخورد دو راسته یا تقاطع حاصل از چهار راسته ، چارسو (چهارسوق ) به وجود می آید ، به دلیل آنکه محل این تقاطعات به گونه ای است که درمحدوده ی فضای مرکزی بازار قرار می گیرند ، می توان آن را جزو  این فضا محسوب نمود .

2.        راسته ها :

راسته مسیر مستقیمی در بازار  است که دو سوی آن متشکل از حجره های به هم چسبیده می باشد .

« بازارهای اصلی ایرانی غالباً به شکل خطی و در امتداد مهمترین راه و معبر شهری شکل می­گرفته است ، به همین سبب مهمترین بخش و عنصر اصلی  یک بازار ، راسته ی اصلی آن است . » ( سلطان زاده ، 1380،ص64 )به طور کل راسته ها­ی بازار قیصریه عبارتند از چهار گذر عمود برهم که شکلی صلیبی را به وجود می آورند :«  نامگذاری راسته ها علاو ه بر نوع واحد های صنفی مسلط و متمرکز در آن ها ، از فضاها و کارکردهای خارج ولی نزدیک به بازار نیز تبعیت می کند :ـ راسته­ی­­ جنوبی میدان برای نحوه ی قرار گیری اش نسبت به میدان شهر " راسته­ی میدان " خوانده می شود .ـ راسته ی شمالی را به سبب نزدیکی اش به برکه ای به همین نام درخارج ولی نزدیک به آن " راسته ی آب فروشان " نامیده اند .ـ راسته­ی­­ غربی را به سبب نوع فعالیت شغلی ای که که سابقاً غالب در آن بوده " راسته ی کمرگیری " می نامند .ـ راسته­ی شرقی نیز " راسته­ی قصاب ها " ( یا مسگرها ) نامیده می شود . » (ضیاء توانا ، 1380 ، ص 66)در مقاله ی بازار ایران اشاره شده است که « بازارهای بزرگ هریک به نام کالای ویژه ای که در آن عرضه می شد با صنعتگرانی که در آن کار می کردند معروف بود . مانند بازار آهنگران ، بازار مسگران و ... » ( پیرنیا ، 1348 ، ص58 )این مسأله در مورد راسته های بازار قیصریه صدق می کند که در گذشته پررنگ تر بوده است مانند راسته­ی کمرگیری یا راسته­ی قصاب ها یا مسگرها... . مثلاً اگر در قدیم به راسته ی غربی به علت اینکه آنجا محلی برای خریدو فروش محصولی چون کفش بوده است به آن راسته­ی کمرگیری می گفته اند ، اما امروز در این راسته حجره هایی با کالاهایی دیگر وجود دارد و این درحالیست که حتی یک کفش فروشی هم دیگر در این راسته وجود ندارد . البته امروز به دلیل فروش انواع کالاها در یک راسته ، دارای کارکردی مانند آنچه که در گذشته وجود داشته است ، نبوده است  ،  اما در زمان حال همچنان بسیاری از فروشندگان راسته ها را با این نام می خوانند  .هریک از این راسته ها دارای حجره هایی می باشند که تعداد آن ها در راسته های مختلف متفاوت می باشد : (تصویر3)ضیاء توانا  درمورد تعداد حجره ها ی راسته­ی جنوبی (راسته­ی میدان) در گذشته از 28 و به نقل از شاردن تعداد آن ها را در دوسوی راسته ، 16 عدد بیان می کند ، این درحالیست که من در سرشماری ای که از حجره ها داشته ام تعداد آن را 30 عدد یافته ام .  همچنین تعداد حجره ها را در هریک از سه راسته­ی شمالی ، شرقی و غربی ، 24 ذکر نموده اند و من تعداد آن ها را در هر یک از این راسته ها 26 عدد یافتم که البته یکی از دلایل این مسأله را در این نکته می توان مشاهده نمود که راه پله هایی که برای بالارفتن و ورود به طبقه ی بالایی بازار وجود دارد ،کاربردی متفاوت با گذشته پیدا نموده اند ؛ تعدادی از این راه پله ها  به مکانی برای فروش کالاها تبدیل شده اند و افرادی در آن به شکل رسمی مشغول به کسب و کار می باشند ؛ لذا من آن را جزو حجره ها محسوب نموده ام  .

3.        غلام گردشي ها

غلام گردش نام قسمتی از بازار است که در چهار سوی بازار قرار دارد و معمولا ً به نسبت راسته ها چهار قسمت فرعی محسوب می شوند که البته پیوند دهنده ی راسته ها و فضای مرکزی به یکدیگر می باشد .« گذرگاه هایی که به فضای مرکزی و راسته ها راه دارند و دورتا دور فضای مرکزی را در بر می گیرند ، به نام "غلام گردش" یا "غلام گردشان " مشهورند . » ( ضیاء توانا ، 1380 ، ص56 )

این قسمت از بازار در میان فروشندگان بازار قیصریه با نام " غلام گردشی " و " تیمچه" نیز خوانده می شود .  محدوده ی گذری هر تیمچه ای از طریق اتصال قسمت انتهایی یک راسته تا قسمت ابتدایی راسته ی دیگر به شکل یک زاویه ی قائم الزاویه وجود دارد ، مانند آنچه از اتصال راسته ی شمالی به راسته های شرقی و غربی و همچنین از اتصال راسته ی جنوبی به این دو راسته ، در بازار قیصریه می توان مشاهده می شود ؛ البته در نقشه هریک از غلام گردشی ها را می توان به شکل یک مربع کامل ترسیم نمود .اما درمورد این که به این قسمت از بازار تیمچه نیز می گویند ، باید اشاره نمودکه  این واژه به معنی تیم کوچک یا کاروانسرای کوچک بوده  است که البته در دوره ی معاصر به کاروانسرا ها یا سراهای کوچک و سرپوشیده نیز گفته می شود .بنا به گفته ی آقای سلطان زاده تیمچه ها به دلیل خصوصیت سرپوشیده بودن ، " فضای مناسبی برای عرضه ی کالاهای گرانبها مانند فرش ، دور از آسیب باد و باران و آفتاب پدید می آورد ... به همین سبب  غالباً نسبت به کاروانسراها از لحاظ اقتصادی گران تر بوده و برای عرضه ی اجناس ارزان قیمت از آن ها استفاده نمی کردند. " (سلطان زاده ، 1380، ص88و 87 )اما آنچه که درمورد موقعیت کنونی تیمچه های بازار قیصریه ی لار وجود دارد ، کمی متفاوت به نظر می رسد ؛ در این قسمت از بازار برخلاف گذشته که درآن حجره­های فرش فروشی وجود داشته است (براساس نقشه های سال های 55 و 72 ) امروزه ما در آن تنوع کالاها ( نه فقط کالاهای گرانبها )را شاهد هستیم : از فروش پارچه تا فروش ظروف و حتی وسایل خردتری مانند سفره و وسایل تزئینی . (تصاویر 4و5)همچنين بازار دارای یک بخش فرعي نيز مي باشد،کاروانسراها. البته آن ها را بیشتر  به عنوان متعلقات بازار درنظر می گیریم ، چرا که نقش انبار  را برای فروشندگان بازار ایفا می کنند .این کاروانسراها در خارج از بناي اصلی بازار وجود دارند ، کاروانسراهای " گلشن" و  " نو "  که در خيابان روبرويي درب جنوبي  بازار قرار دارند که ما بين دو فضای بازار و کاروانسراها ميدان عمومی شهر  قرار دارد و همچنین کاروانسرای "  حاج عبدالله علی/ گراشی "  با فاصله ی کمی از دو  کاروانسرای دیگر ، در سمت غرب میدان عمومی شهر قرار دارد .

·          ویژگی های درونی بازار قیصریه :

ویژگی های درونی بازار قیصریه متمرکز بر آن چیزی است که در عین آن که در درون آن اتفاق می افتد اما می تواند متأثر از عوامل بیرونی نیز باشد و ممکن است بسیاری ازموارد را در بر بگیرد که به ظاهر بسیار بدیهی است ، اما دارای الگوی خاص خود است و زمانی می توان آن را بهتر درک نمود که آن را با سایر بازارها مقایسه نمود .به طور کلی می توان گفت کار در بازار قیصریه به دو ساعت زمانی تقسیم می گردد :بازار قیصریه ی لار از روز شنبه تا پنج شنبه  هر هفته ، از صبح تا ظهر(از 8-7 تا 13-12) و از عصر تا غروب (معمولا ً 16-15:30 تا 20-19)  برقرار می باشد .اما به غیر از این ساعت زمانی ثابت بازار ، ساعت زمانی فرهنگی هم داریم که به نام دوره های زمانی پر فروش و کم فروش .این دوره های زمانی فرهنگی متأثر از اعتقادات مذهبی و نوع کالاهایی است که به فروش می رسد بیشتر در مورد صنف بزازان این مسأله وجود دارد :به طور کل ساعات زمانی پرفروش عبارتند از اسفندماه و فروردین به ویزه ایام عید نوروز  و در ماه های فصل تابستان به دلیل وجود انواع مسافران از شهرهای دور و نزدیک و ساعات زمانی کم فروش عبارتند از : ماه های محروم و صفر و رمضان و به گفته ی برخی از فروشندگان زمستان هم به خاطر برودت هوا ، افراد به میزان کم تری برای خرید کردن مراجعه می کنند .

·          مشاغل موجود در بازار  :

مشاغل بازار قیصریه ی لار عبارتند از : بزازی ( پارچه ) ، خرازی ( انواع اشیای خردوریزی که زندگی روزمره کاربرد فراوانی دارند مانند نخ و سوزن ، جوراب و باطری ، چسب ، دفتر و قلم و خودکار و  وسایلی  از این دست و همچنین اشیای ظریفی که بیشتر مورد استفاده ی خانم ها قرار می گیرد و ... ) ، فروش انواع ظروف ، عطاری ( انواع محصولات و داروهای گیاهی ) ، پوشاک فروشی ، کفش فروشی ، گلیم و زیلو فروشی ، دالان دار ...

·          ویژگی های شاغلان  :از اطلاعات حاصل ازحدود پنجاه پرسش نامه ای که به دست آمد ، به این ویژگی ها دست یافتیم :

-          همه ی فروشندگان بازار مرد می باشند .

-          به جز یک مورد همگی متولد  شهر لار  هستند .

-          تنها یک نفر ساکن در یکی از روستاهای لار بود و حدود 13 نفر ساکن شهر قدیم و بقیه ساکن شهر جدید لار بودند

-          تعدادی از فروشندگان این بازار تجربه ی شغلی را درکویت و دبی داشته اند و سپس در اینجا مشغول به کار شده اند و تعدادی نیز درحال حاضر به نقاط مذکور جهت کار مهاجرت می کنند.

-          سیستم ورود به اشتغال در بازار به سه صورت می باشد :

الف)به صورت ارثی : قبل از افراد فروشنده پدر و در تعدادی از موارد اجداد آن ها نیز در این بازار مشغول به کار بوده اند .

ب) خریداری : در این بازار خریداری به معنای اینست که افراد شخصاً دست به خریداری زده ، سرقفلی به افراد داده می شود ، وگرنه مجموع بازار در دست افرادی تحت عنوان مالک قرار دارد که افرادی که این حجره ها را خریداری می کنند ، سالانه مقداری از درآمد سالیانه خود را به مالکین می پردازند .

ج)اجاره : افرادی حجره ها را درمدتی معین اجاره می کنند و درآن مشغول به کار می شوند .

ü        نقش های شغلی  :

1.        صاحب مغازه : فردی است که حجره متعلق به او می باشد (مالک یا سرقفلی دار) ، به نحوی که یا خود  درحجره مشغول به کار است و یا اینکه  به دلایل مختلف ( اشتغال درجایی ازخارج از بازار ، کهولت سن  و ... ) افراد دیگری را به جای خود به عنوان فروشنده به کار می گیرد .

2.        شاگرد : افرادی که توسط صاحبان مغازه به کار گماشته می شوند ( شامل بیشتر فرزندان ، داماد ها و یا افراد غریبه) و حقوق آن ها از طریق صاحبان مغازه پرداخت می شود .

3.        دالان دار( دالون دار) : کسی که کار مراقبت و نگهبانی از بازار و حجره ها و کالاهای موجود درآن را در ساعات مختلف روز برعهده دارد و آن طورکه به نظر می رسد، حقوق وی توسط فروشندگان در بازار تأمین می گردد .

·          سيستم خريد و فروش :

ü        خرید کالاها :

خرید کالاها معمولا ً به  دو صورت شکل می گیرد :

الف ) مستقیماً توسط خود فروشنده ها خریداری می شود . ( از داخل و خارج )

ب ) فروشندگان به صورت غیر مستقیم توسط افراد دیگر ی که برای آن ها کالاها را می آورند، خریداری می کنند که به ویژه  اصطلاح "چتر باز " در بین بزازان نیز وجود دارد که به کسی گفته می شود که پارچه ها را در بازار درحجره ها به فروشندگان می فروشند . ( از داخل و خارج )

کالاها از داخل کشور بنا بر نوع محصول ، از شهرهای خاصی خریداری صورت می گیرد ؛ اما به طور معمول بیشتر از تهران ، شیراز ، بندرعباس ،  اصفهان ، کیش ، قشم  ، یزد و حتی خود لار  و ... و از خارج از کشور ، کالاها به هر کشوری هم که تعلق داشته باشد بیشتر از  دبی خریداری می شود .

ü        فروش کالاها :

به طور رسمی و قانونمند ، سيستم خريد و فروش و قيمت گذاري در بازار بايستي برطبق قيمت هاي تعيين شده  توسط اصناف مرتبط با هريک از مشاغل باشد . اما حقيقت امر از  نکته ي­­ ديگري حکايت مي کند ؛ به طوری که فروشندگان اذعان مي کردند که به دليل ويژگي "رقابت شديد " در بازار  اثر  اين مسأله را در نحوه ي قيمت گذاري مشاهده مي کنيم .مثلا ً صنفي اعلام مي کند که 20 درصد به عنوان سود کالا مي توان در نظر گرفت اما در بازار با واقعيت ديگري روبرو مي شويم : اکثر فروشندگان معمولاً  کالاها را  با قيمتي" پايين تر " از آنچه که صنف تعيين مي کند اعلام مي کنند .بنا به رقابت شديدي که بين افراد فروشنده وجود دارد اين افراد ناچار به انجام  چنين کاري مي باشند و حتي درمواردي برخي فروشندگان اظهار مي کنند که کالايي که از بندر عباس خريداري مي کنند در اين بازار ارزانتربه فروش مي رسانند .با استناد به گفته­ های فروشندگان بازار قیصریه لار می توان از آن بیشتر  به عنوان " بازار روستایی " یاد کرد .این نامگذاری به این سبب نیست که کالاهایی که در آن جا مورد معامله قرار می گیرند متشکل از محصولات روستایی هستند ، بلکه به دلیل اینکه مشتریان و خریداران اصلی این بازار را روستاییان تشکیل می دهند به این نام معروف شده است ؛ به عنوان نمونه  تعدادی  از حجره­ های بزازی بازار تنها به فروش  پارچه های هایی می پردازند که مصرف آن ها در مراسم­ های مختلف و پوشش خانگی مختص به روستاییان می باشد .البته درکنار این افراد روستایی ، افراد شهرنشین هم وجود دارند ، اما به گفته ی فروشندگان بازار  ، بیشتر اهالی شهرنشین  لار ( به ویژه افرادی که از موقعیت اقتصادی خوبی برخوردار می باشند ) از شهرهای دیگر به ویژه شیراز و یا مراکز دیگری در شهر لار خریداری می کنند که نمونه ی آن بازار امام خمینی است که در شهر جدید لار  قرار دارد .برپایه ی همین نظرات می توان گفت که دلیل اصلی استقبال کم شهرنشین ها از بازار لار ، " عدم تنوع کالاها " می باشد  که با توجه به نیازهای متنوع و جدید افراد شهر به ویژه جوانان ، این بازار پاسخگوی تمام افراد نخواهد بود .لازم به ذکر است که در ادامه ي نقشه هايي که قبلاً از بازار ترسيم شد ، خود نيز به دليل تغيير برخي از اين فضاها نقشه اي جديد از بازار تهيه نمودم که با در کنار هم قرار  دادن آن ها ، به راحتي تغييرات در چگونگي مشاغل را مي توان به خوبي مشاهده نمود .  این بخش از مقاله برمبنای تحلیل گفته هایی اطلاع رسان هاپیرامون مشکلات بازار قرار گرفته است  : آنچه که واضح است هم سازمان میراث فرهنگی لار و هم فروشندگان بازار ، خواستار حفظ این بنا ( البته هریک با حفظ موضع و با توجه به نیازها و دیدگاه ها ی خود به این اثر ) می باشند .این بدین معناست که از یک سو افرادی به عنوان فروشنده به دلیل اینکه بیشتر از هر فرد دیگری بیشترین زمان زندگی روزمره ی خود را در این مکان به سر می برد ، لذا برای زیستن در این فضا  نیاز به امنیت و آرامش دارد و به موازات این مسأله گاه خواسته هایی را مطرح می کند که در تعارض با دیدگاه های میراث فرهنگی شهرستان قرار دارد ؛ بدین شکل که اداره ی میراث فرهنگی از آنجایی که مسئول حفظ آثار تاریخی و ملی کشور است ،  به همین سبب باید بهبود شرایط آن که معمولاً با افزودن موارد جدیدی به فضای بازار ( بیشتر در جهت رفاه حال فروشندگان بازار ) می باشد تحت نظارت آن ها صورت بپذیرد .از عمده ترین مشکلات موجود برای بهبود بازار :

1.عدم اختصاص بودجه کافی جهت حل مشکلات با توجه به تعدد آثار تاریخی موجود در شهرستان لار

2. در پی مورد اول عدم وحدت در نوع خواسته ها از سوی فروشندگان و اداره ی میراث فرهنگی  :

·          تعمیرات بنا : عدم کیفیت کف بازار و وجود انواع فضاهای موجود در بازار که موجب افزایش مقدار گردوخاک در بازار می باشد ، سقف بازار به دلیل درمعرض باران قرار گیری آن درحال نابودی می باشد ، نابودی فضای پشتی بازار ، بلا استفاده بودن طبقات بالایی بازار

·          عدم امکانات رفاهی و بهداشتی : نبود سطل زباله ، نبود سرویس بهداشتی کافی ، کمبود وسایل گرمایشی و سرمایشی ، عدم اختصاص فضایی مشخص برای پارکینگ ،  مسجد نیمه کاره

·          عدم وجود امکانات ایمنی : آتش نشانی مجهز

3 .  عدم مدیریت قوی

نتیجه گیری :

با نگاهی به وضعیت گذشته و سابقه ی  بازار قیصریه لار  دریافتم که این بازار  به دلیل ویزگی های خاص معماری از جمله وجود سیستم نهویه بر روی طاق ضربی چهارسوق بادگیر ( خشیخان ) ، درهای قدیمی ، استفاده از سنگ و گچ  به شکل ویژه ای در بنا و غلام گردش های بازار و ...  و از سوی دیگر امتیازات تاریخی که در طی بیش از هزاران سال استقامت این بازار در طی چندین زلزله ای که به خود دیده است مثال زدنی است و البته مرمّت های ویژه ی این بازار در دوره های تاریخی مهم صفوی و قاجار ، در کل نشان دهندهی گذشته ی درخشان این بازار می باشد.

اما در وضعیت کنونی ، ویژگی های خاصی که این بازار  در طی زمان به خود گرفته است تا آنجا که  تغییراتی کارکردی در فضاهای داخلی بازارو نوع مشاغل موجود درآن ، توسعه ی فضایی (درابعاد مختلف ) و شکل گیری خواسته های جدید شاغلان و خریداران در این بازار همه و همه گویای وضعیت امروز این بازار می باشد .البته لازم به ذکر است که با پیشرفت راه ها  از یک سو ،و از سوی دیگر وجود این مسأله که این بازار بنا به نوع محصولات خود و  به دلیل " عدم تنوع کالاها " ی موجود در بازار  بیشتر چهره ی روستایی دارد ، اهالی شهرنشین بیشتر جذب بازارهای شهرهای همسایه و بزرگتر شده و تا حد زیادی ارزش این بنا از دید عموم مغفول مانده است و اگر از آن محافظت نگردد ،چه بسا که خریداران روستایی نیز تا چند وقت دیگر جذب بازارهای دیگر شوند .از سوی دیگر مسأله ی مهم دیگری نیز وجود دارد ، اینکه به دلیل عدم بودجه کافی و همچنین با وجود آگاهی از این مطلب که فروشندگان و اداره ی میراث فرهنگی شهرستان لار  خواستار حفظ این بنا هستند اما به دلیل نوعی عدم آگاهی ، نوع عملکرد متفاوتی در قبال بازار از سوی این دو گروه مشاهده می کنیم .لذا پیشنهاد ما به این صورت می باشد  :

1. اختصاص بودجه ای ویژه به این پدیده ی ارزشمند تاریخی از سوی سازمان میراث فرهنگی کشور

2.دادن آگاهیهای بیشتری از سوی اداره ی میراث فرهنگی به مردم شهرستان لار و سایر نقاط کشور از طریق انواع رسانه ها به ویزه شبکه ی استانی و اینترنت

 3.برقراری ارتباط نزدیکتر میان اداره ی میراث فرهنگی از یک سو و مالکان و فروشندگان ازسوی دیگر، از طریق خود آن ها با برنامه ریزی های دقیق تر و متناسب با فرهنگ و اعتقادات مردم منطقه . همچنین یادآوری این نکته لازم است که هرگونه برخوردی آگاهانه و غیرآگاهانه با این بازار که بخشی از هویت مردمان این خطه است برآمده از خود مردم می باشد ، در نتیجه پیامد آن دروهله ی اول گریبانگیر خود آنان خواهد بود ؛ چرا که اولین گام نابودی هر هویتی ، اختلافات  و کمبود توجه به آن می باشد .لذا درکنار اهمیت اختصاص بودجه به این بازار ، دادن آگاهی و ایجاد ارتباط  دوستانه و متقابل میان این دو  بیش از پیش در درجه ی اول اهمیت قرار می گیرد .

شیخ عبدالعزیز قاضی زاده امام جمعه،موزه مردم شناسی را تاریخ زنده مردم از گدشته تا کنون دانست واز همه مردم درخواست نمود به منظو راه اندازی این موزه سعی وتلاش خودرا به کار گیرند.
آتش فراز بخشدار اوزنیز دراین مراسم میراث فرهنگی را آیینه تمام نمای فرهنگ، معرفت وادب ملت برشمرد و به اهمیت میراث فرهنگی دراسلام پرداخت. وی گفت: وقتی به متانت کوه انوه، حمام وخانه سوداگر بنگریم پی به ضرورت وحدت وهمکاری درحفظ این آثار می بریم وباید قنات ها را لایروبی کنیم و خانه وحمام را مرمت کنیم. با توجه به پیشینه فرهنگی اوز وظیفه ما درخفظ این آثار بیش از پیش مشخص می شود. بخشدار اوز توجه به آثار فرهنگی و موزه مردم شناسی با توجه به ارتقای قریب الوقوع بخش به شهرستان را ضروری دانست.
مهندس بازرگانی که پیگیر این موزه بوده است دراین مراسم ضمن تقدیر از همه کسانی که دراین امر مساعدت داشته انداظهار داشت: سابقه این فکر درهمه ما بوده است زیرا همه ما با هر شیئی خاطراتی را دراذهان مان زنده می شود. وی مراحل پیگیری را از آذر ماه 89 اعلام کرد و گفت پس از یک سال پیگیری موفق به اخدمجوز موزه مردم شناسی شده وبا یاری خدا در 7 فروردین 91با حضور پروفسور ارفعی این موزه افتتاح خواهدشد. مهندس بازرگانی خواستارهمکاری وهمراهی همگانی شد تا موزه مردم شناسی اوز در زمره آثار گرانبهای استان به شمارآید.
جلسه درادامه با پرسش وپاسخ ادامه یافت. مجری این جلسه تیرزن ازاعضای شورای اسلامی شهر بود وصباغی رئیس شورای اسلامی شهرنیز درابتدای مراسم با تشکر ازحضارازدست اندرکاران این امرتقدیر کرد وصدیق پیرزاد نیز خاطراتی را بیان کرد.

گفتنی است مراسم نکوداشت استاد دکتر عبدالمجید ارفعی - زبانشناس و تنها متخصص ایرانی زبانهای ایلامی و نخستین مترجم فرمان کوروش بزرگ از زبان اصلی آن یعنی بابلی نو به فارسی- توسط بنیاد بازشناسی لارستان کهن و با همکاری کمیسیون ملی یونسکو ایران در شهر اوز و با حضور دبیرکل یونسکو ایران و استادان بزرگی همانند خانم دکتر کتایون مزداپور، دکتر ابوالقاسم اسماعیلپور، دکتر علی بلوکباشی برگزار می شود.

منبع:  سایت اینترنتی - موسسه خیریه اوز

اختراع« سکه لاری» در دوره امیر جهان شاه

آن چه که تا کنون درباره سکه لاری نوشته شده، حاکی از ضرب و رواج آن از قرن دهم ه.ق به بعد است، اما شواهد نشان می دهد که این سکه در قرن نهم ق و به احتمال قریب به یقین با توسعه اقتصادی لارستان و به دستور «امیر جهان شاه لاری» ضرب شده است. یک سند منحصر نشان می دهد که این سکه در قرن نهم ه.ق ، در بازارهای اقتصادی هندوستان در شرح حال «خواجه محمود گاوانی» از وزرای قدرتمند ملوک دکن که در سال 886 ه.ق از دنیا رفت، نوشته است که منگام مرگ او تعداد بسیاری سکه های لاری در خزانه اش وجود داشته است.

بنابراین می توان گفت که سکه لاری از قرن نهم ه.ق، در بازارهای اقتصادی منطقه و حوزه اقیانوس هند رواج داشته است و سکه ای عجیب و بی نظیر محسوب می شود. عجیب بودن این سکه به سبب شکل آن است که مفتولی از نقره خالص به شکل قلاب از وسط تا شده است و در سال 1627م/ 1037 ق از لار دیدن کرده، نوشته است: «در نزدیکی بازار لار محلی است که این سکه ها در آن جا ضرب می شود. لاری از مشهور ترین سکه های منطقه است که از نقره خالص ساخته شده و مفتولی قلابی شکل است  نام پادشاه یا بعضی از آیه های قرآنی بر آن حک می شود و ارزش آن ده پنی است.»

پدرو تیکشیرا، سیاح پرتغالی که اواخر قرن شانزدهم میلادی به نواحی جنوب ایران مسافرت کرده ، نوشته است:

«سکه ای که در لار ضرب می شود، لاری است که از نقره عالی ساخته شده و در تمام نواحی شرق به خوبی شناخته می شود.»

عبدالله عقیلی سکه شناس ایرانی درباره سکه لاری آورده است:«عجیب این است که این نوع وسیله مبادله که پس از بیست قرن بعد از اختراع سکه در قرن شانزدهم و هفدهم میلادی، به عرصه تجارت بین المللی پا گذاشته ، از شمال آفریقا تا سواحل شرقی چین، همه جا با حسن استقبال مواجه شد و میزان بسیار گسترده ای در تجارت خارجی ایران پذیرفته شد.»

برت فاگنر، درباره سکه لاری نوشته است: «در سال 1525 میلادی دو نوع سکه لاری موجود بود: یکی «لاری قدیم» معادل با سه تنگه و نه دینار و دیگری «لاری جدید» که معادل با سه سه تنگه و ده دینار بود.»  متاسفانه در بعضی از مقالات و نوشته ها ، این سکه  را لارین[ larin] نامیده اند که اولین بار «آلان» به غلط دایرة المعارف اسلامی چاپ لیدن این واژه را به کار برد (ص) 683 و محققان بعدی نیز از او پیروی کردند. بر اساس شواهد قطعی تاریخی نام این سکه لاری و جمع آن «لاریات» بوده است.

آقای عبدالله عقیلی، سکه شناس معاصر درباره سکه لاری می نویسد:« لاری مفتولی است از نقره خالص که به شکل قلاب از وسط تا شده و به منظور  تضمین کیفیت و کمیت آن به مهر حکومت مهمور شده است؛ و این همان پدیده ای است که پیش از اختراع و رواج سکه ، در هزاره های اول و دوم پیش از میلاد در بازرگانی های بین شهری و گاهی بین المللی رایج و معمول بود ، اما عجیب این است که این نوع وسیله مبادله که بیش از بیست قرن بعد از اختراع سکه ، در قرن شانزدهم و هفدهم میلادی به عرصه تجارت بین المللی پا گذاشت ، از شمال آفریقا تا سواحل شرقی چین همه جا با حسن استقبال مواجه شد و به میزان بسیار گسترده ای در تجارت خارجی ایران پذیرفته شد و در این زمینه دو گمان می رود: یکی آن که مردم کشورهای دور دست و غیر مسلمان یا غیر شیعه که بعضی از آنها مانند عثمانی ها و ازبک ها با ایران روابط خصمانه داشتند مسکوکات ایران را که متضمن فورمول های شیعی و یا عناوین مفاخره آمیز سلاطینبود با اکراه می پذیرفتند و دیگر آنکه شاید خود ایرانیان هم مایل نبودند اسماء جلاله و نام های امامان که بر سکه های آنها نقش بسته بود به دست کافران و مردم ناپاک بیفتد. نام لاری از شهر لار گرفته شده که در عصر صفویان مهم ترین بارانداز خلیج فارس و یکی از مرکز عمده تجارت خارجی ایران بود و تاریخ کهنه ترین نمونه هایی که از این مسکوک به دست آمده از زمان شاه اسماعیل اول جلوتر نمی رود، اما اینکه این مضروبات را برای اولین بار چه کس به جریان انداخته روشن نیست.به روایت اولئاریوس اولین لاری، در زمان شاه اسماعیل اول ضرب شده اند، ولی رابینو با این نظر موافق نیست و می گوید: این مسکوک را غالب شیوخ خلیج فارس ضرب می کرده اند و احتمالا همان طویل الحصه قرمطی هاست. آن چه از نمونه های موجود در موزه ها می توان فهمید این است که اولین لاری ها را حکمران لار و شاهان هرموز در اوایل عصر صفوی به جریان گذاشته اند که از آن جمله است فرخ شاه (947 ـ 1010 ه ق) از سلغرشاهیان ، یک سیاح اسپانیایی به نام گاسپار بالبی در یادداشت خود به عنوان سفر به هند شرقی می نویسد: «اولین کسی که به ضرب لاری آغاز کرد پادشاه لار بود. «لاری» هم اکنون پس از مرگ ابراهیم خان که در دربار شاه طهماسب اول احتمالا مسموم شد، در این شهر ضرب می شود. نام «لاری» صحت گفته این جهانگرد را تایید می کند. چون مسلم است که این وسیله مبادله در لار ابتکار شده که آن را لاری نامیده اند. هر چند که بعدها در چندین شهزر تجاری ایران مانند تبریز و شیراز و قزوین و کاشان و گنجه هم به ضرب آن مبادرت کرده اند. جنس «لاری» به طوری که گفته شد از سیم خالص بود و وزن نمونه هایی که از سلغرشاهیان هرموز باقیمانده بین 69 تا 75/5 گندم است در حالی که «لاری»های  اولین پادشاهان صفوی 72 گندم و از شاه عباس اول بین 74 تا 75/5 گندم وزن دارد. از نمونه های موجود آشکار است که برای ساختن اولین لاری های از مهر بر سکه های معمولی استفاده می شده که نقش کامل و خوانایی بر مضروبات باقی نمی گذاشته اند. به همین علت بعدها مهر دراز و باریکی را اختصاصا برای ضرب «لاری» ساخته و به کار برده اند. ارزش هر یک «لاری» که تا اوائل قرن هیجدهم میلادی در اصفهان رواج داشته معال دو نیم شاهی بوده است.»

نام لاری بعدا برای سکه های مسین جزایر مالدیو انتخاب شد که تا امروز هم ادامه دارد و ارزش هر یک صد عدد برابر یک روپیه است. نمونه های بسیار زیادی از سکه های «لاری» در موزه های ایران و جهان وجود دارد که برای آشنایی شما با آنها به معرفی تعداد 42 عدد سکه و مشخصات آن می پردازیم. این بخش برگرفته از مقاله آقای زنجانی در مجله هنر و مردم شماره 184 و 185 است.

1ـ 98/4 گرم روی سکه: اسمعیل الحسینی پشت سکه : خوانده نمی شود.

2ـ 50/4 گرم روی سکه: شاه اسمعیل نیسا حسین. خواندن شهر نیسا مشکوک است و نام ائمه گرداگرد میخ سکه: العادل اسمعیل. چون رسم الخط آن شبیه سکه های شاه اسمعیل اول است این سکه بدو منسوب شد.

پشت سکه: الله محمد سوعلی. (شهادتین، و علی ولی الله).

3ـ 75/4 گرم روی سکه العادل اسمعیل ، چون رسم الخط آن شبیه سکه های شاه اسمعیل اول است این سکه بدو منسوب شد.

پشت سکه: خوانده نمی شود.

یکی از القاب شاه اسمعیل اول که بر سکه های معمولی ضرب شده چنین است.

السلطان العادل الکامل الهادی الوالی ابوالمظفر شاه سلطان اسمعیل بهادرخان الصفوی الحسینی خلدالله ملکه و سلطانه.

4ـ 10/4 گرم روی سکه: طهماسب الحسینی الصفوی.

پشت سکه: لالالله محمد سوالله علی (ضرب 938).

5 ـ 87/4 گرم روی سکه: ن

پشت سکه: (ضرب 972).

6 ـ 90/4 گرم روی سکه : سلطان شاه

پشت سکه: (ضرب 973).

7 ـ 93/ 4 گرم روی سکه: ابوالمظفر طهماسب الحسینی خلدملکه.

پشت سکه: علی سوولی الله (ضرب 978).

8 ـ 77/4 گرم روی سکه: ابوالمظفر طهماسب الحسینی ضرب شیراز.

پشت سکه: محمدسو علی ولی ضرب 979.

9ـ 77/4 گرم روی سکه : ابوالمظفر طهماسب الحسینی ضرب شیراز.

پشت سکه : ولا الله (کلمه شهادتین بطور ناقص ضرب شده است.)

10ـ 69/4 گرم روی سکه: ابوالمظفر طهماسب الحسینی کاشان.

پشت سکه: سو علی ولی الله.

11ـ 83/4 گرم روی سکه: طهماسب الحسینی خلد (ضرب کاشان)

پشت سکه: لا امحمد و سو علی ولی.

12ـ 70/4 گرم روی سکه: ابوالمظفر طهماسب الحسینی.

پشت سکه: محمد لا الله سو علی ولی الله

13ـ 93/4 گرم روی سکه: ابو المظفر طهماسب الحسینی.

پشت سکه: لاالله محمد سو و

14ـ 98/4 گرم روی سکه: ابو(المظفر) طهماسب الحسینی خلد الصفوی

پشت سکه: علی ولی الله

15ـ 78/ 4 گرم روی سکه: ابوالمظفر طهماسب.

پشت سکه: سوو

شاه اسمعیل دوم : نام و لقب شاه اسمعیل دوم بر روی سکه های معمولی چنین است.

السلطان العادل ابو المظفر شاه اسمعیل بن طهماسب شاه الصفوی خلدالله ملکه.

16ـ 98/4 گرم روی سکه: محمد السلطان الصفوی

پشت سکه: لاسو

18ـ 91/4 گرم روی سکه: محمد بندشاه (ولایت) ضرب

پشت سکه:خوانده نمی شود.

19ـ 77/4 گرم کاشان ضرب ( 1028 شاه عباس کبیر) طرف دیگر سکه خوانده نمی شود.

20ـ 94/4 گرم روی سکه : عباس قزوین ضرب.

پشت سکه: لا محمد رسول.

21ـ 78/4 گرم روی سکه : شاه عباس الصفوی.

پشت سکه: رسول قزوین

22ـ 78/4 گرم روی سکه: عباس ساکلب(آستان علی).

پشت سکه: لاالله الا محمد سول علی. خواندن علی مشکوک است.

سکه های شاه عباس اول و ثانی از همدیگر تمیز داده نشدند و هر دو لقب کلب آستان علی دارند.

23ـ 87/4 گرم روی سکه: شاه سلیمان

پشت سکه: خوانده نمی شود.

24ـ 88/4 گرم روی سکه: حسین

پشت سکه: خوانده نمی شود.

 25ـ 23/ 4 گرم روی سکه: بتاریخ الخیر فیما وقع بحساب ابجد  1148 می باشد که سال جلوس نادرشاه است و خواندن آن مشکوک است چون فقط خ وی را می توان خواند و این سکه دوبار ضرب شده و خواندن آن را مشکل کرده است.

پشت سکه: ضرب نشده است.

26ـ 70/4 گرم روی سکه: خلدالصفوی اصفهان.

پشت سکه: الله محمد

27ـ 96/4 گرم روی سکه : اصفهان . صفی هم می توان خواند.

پشت سکه: خوانده نمی شود.

28ـ 83/4 گرم روی سکه: اصفهان.

پشت سکه: خوانده نمی شود.

29ـ 93/4 گرم روی سکه: ایروان؟

پشت سکه: خوانده نمی شود.

30ـ 91/4 گرم روی سکه بغداد

پشت سکه : خوانده نمی شود.

31ـ 91/4 گرم روی سکه: بغدا

پشت سکه: خوانده نمی شود.

32ـ 84/ 4 گرم روی سکه:بغداد

پشت سکه: خوانده نمی شود.

33ـ 85/ 4 گرم روی سکه: تبریز ضرب 82(9)

پشت سکه : مفهوم نیست.

34ـ 62/4 گرم روی سکه: تبریز؟

پشت سکه: خوانده نمی شود.

35ـ 98/4 گرم روی سکه: (بنده شاه) ولا(یت)

پشت سکه: تفلیس

سلطان حمزه، شاه عباس اول، شاه صفی، شاه عباس ثانی، شاه سلیمان، شاه سلطان حسین وسام بن سلطان لقب بنده شاه ولایت دارند.

36ـ 77/4 گرم روی سکه: دارالمومنین(قم)

پشت سکه:خوانده نمی شود.

37ـ 95/4 گرم روی سکه: ضرب کاشان.

پشت سکه: خوانده نمی شود.

38ـ 80/4 گرم روی سکه: ضرب نخجوان و خواندن نخجوان مشکوک است.

پشت سکه: خوانده نمی شود.

39ـ 92/4 گرم روی سکه: خوانده نمی شود.

پشت سکه: (لاا) له الا الله. حسن حسین که نام ائمه است.

40ـ سکه هایی که از روی عمد یا سهو سطح نیم گرد آنها ضرب شده خواندن آنها امکان ندارد.

41ـ 96/4 گرم

42ـ 75/4 گرم

تاریخچه سکه و پیدایش آن

سکه یکی از مهم ترین منابع تاریخی و معتبرترین اسناد تمدن و فرهنگ روزگاران کهن بشر است. سکه شناسی ، یکی از شاخه های اصلی باستان شناسی محسوب می شود و آن علمی است که بررسی و شناسایی سکه ها و کشف حقایق و دستیابی به واقعیت ها می پردازد. سکه تاریخ مصوری است، از خط و ظرافت های هنری ، رسوم و عادات پیشینیان ، تشریفات مذهبی ، طرز پوشش لباس پادشاهان و جنگ آوران و شیوه آرایش سر و صورت و غیره. علاوه بر این ها سکه شناسی بیانگر اوضاع اقتصادی ، سیاسی و اجتماعی گذشته هاست و سکه شناس هم شخصی است که بتواند سکه از ابتدای پیدایش تا به امروز ، بهترین نوع پول به شمال می رود. لیدی ها را مخترع سکه می دانند، که سکه های زرین و سیمین ضرب کردند. لیدی کشوری بود در همسایگی ایران در آسیای صغیر که دولت این کشور به سبب در اختیار داشتن ثروت بسیار و معادن فراوان از زر وسیم و پیش از به روی کار آمدن مادها در ایران و به منظور سهولت در امر داد و ستد، مبادرت به ضرب و پخش سکه هایی در لیدی کردند که نامش الکترون بود و آلیاژی بود از زر وسیم ، به نسبت 30% سیم و 70% زر.ناگفته نماند پیش از آن که سکه و اسکناس و به طور کلی پول به صورتی که الان در جهان رایج است، پدید آید، داد و ستد مردم به وسیله تبادل کالا یا حیوان انجام می شده است؛ یعنی کالا یا حیوان نقش پول را در میان مردم عهده دار بوده است. چنان که تا مدت های مدیدی در کشور چین ، چای ، مروارید، پشم و غیره این نقش را داشته اند. میله هایی از جنس مس مربوط به سه هزار سال پیش از میلاد در کاوش های ناحیه مموهنجودارو [mohenjodaro]  به معنای تپه مردگان که هم اکنون در دره رود سند در پاکستان واقع می باشد، کشف شده که آنها را پیش از پیدایش سکه می توان قدیمی ترین وسیله مبادله ای و پولی دانست.

و اما ضرب سکه در ایران، برای نخستین بار به دستور داریوش اول (521 ـ 485 پیش از میلاد) سومین پادشاه هخامنشی انجام گرفته است و احتمالا ضرب اولین سکه های ایرانی در سال 517 پیش از میلاد صورت گرفته است . سکه های زرین دریک وسیمین شکل نام گرفتند و به سرعت شهرت جهانی یافتند. به طوری که مردم می توانستند به راحتی این سکه ها را در تمام سرزمین پهناورایران از مصر تا هندوستان به کار برند و مبادلات را انجام دهند. خلاصه کلام این که در روزگاران گذشته، چون ملت ها نیاز به وسیله ای داشتند تا بتوانند راحت تر کالاهای خود را با آن مبادله نمایند، از این رو به فکر ضرب سکه افتادند تا از این طریق قادر به حمل و جابجایی آسان این وسیله جدید «سکه» باشد و آن را نیز جایگزین حیوان یا کالا نمایند.

معرفی چند سکه منحصر به فرد در جهان

سکه هایی در جهان وجود دارند که از حیث شکل، وزن و قیمت منحصر به فرد هستند که به معرفی آنها می پردازیم:

1ـ سکه باستانی سیراکوز، زیباترین سکه جهان است.

2ـ بزرگ ترین سکه دنیا، سکه ای است زرین به وزن 8/11935گرم به ضخامت 5/2 سانتی متر و قطر 20سانتی متر که در شهر «آگرا» در هندوستان و به نام جهانگیر شاه امپراطور مغول ضرب شده است. جالب که اشعار و دو روی این سکه به زبان فارسی؛ یعنی روی سکه در درون دایره(ابوالمظفر نورالدین محمد جهانگیر پادشاه غازی) و در حاشیه سکه شعر پایین دیده می شود:

هزار گونه شرف یافت روی سکه و زر                                         ز نقش نام شاه جهانگیر اکبر شاه

عجب نباشد اگر زر آرزوی سکه او                                                                      به سکه خانه اش اندر امان اختر[؟]

و پشت سکه درون دایره: ضرب دارالخلافه اکره ـ جلوس 8 مطابق سنهئ1022 ه.ق و در حاشیه پشت سکه هم اشعار پایین به چشم می خورد:

زفیض دیدن مهر هزار نوبچه اش                                                                         هزار بار ببالد ز ذوق نور نظر

بنام نامی او باد سکه و خطبه                                                                            ز دهر تا بود از سکه و ز خطبه اثر

3ـ گران قیمت ترین سکه، یک سکه «یک دلاری آمریکایی» است که در سال 1804 میلادی ضرب شده و در حال حاضر تنها شش نمونه از آن در جهان بیشتر موجود نیست.

ضرب سکه در لارستان کهن

در ادوار مختلف در لار سکه ضرب می شده است. در دوران صفوی و حتی قبل از این دوره، غیر از سکه های رایج آن زمان، سکه های نقره دیگری به نام «لاری» در لار ضرب شده اند، از آن جمله سکه هایی که در حال حاضر در دسترس هستند، مربوط به شاه شجاع (760ـ 786ه.ق) از امرای سلسله آل مظفر است که در زمان وی سکه ای از جنس طلا در لار ضرب شده است و پس از آن توسط  میرزا شاهرخ یا شاهرخ خان تیموری (807 ـ 850ه.ق) پسر تیمور گورکانی سکه ای از جنس نقره در لار ضرب شده است. در اوایل دوره صفوی ؛ یعنی در زمان حکومت شاه اسماعیل اول (907ـ 930ه.ق) چون والیان لارستان در ابتدای طلوع دولت صفوی ، در تحت اطاعت و انقیاد در آمدند و به لقب امیر دیوانی سرافراز شدند، از همین زمان در لار ضرب عجیب ترین سکه های دنیا که موسوم به «لاری» بود، آغاز شد و مشخصه این سکه از این قرار است : نقره خالص را به صورت مفتول کشیده ای در قطرهای 1/2میلی متر تا 3میلی متر که در می آوردند که گاهی اوقات تا 2/5 میلی متر هم می رسید، سپس آنها را از وسط بر روی هم خم کرده و در حدود نیمی از آن را با ضربه چکش مسطح می کردند و روی سطح پهن شده را با مهر های مختلف و ضرب شهرهای مختلف ضرب شده اند. از جمله شیراز ، کاشان ، اصفهان، بغداد، تفلیس و غیره. نوشته های روی سکه ها نیز گوناگون بوده اند که یکی از کامل ترین گونه ها با این مضمون می باشد.

السلطان العادل الکامل الهادی بالوالی ابوالمظفر شاه اسمعیل بهادر خان الصفوی الحسینی خلد الله ملکه و سلطانه و گونه های دیگر با نوشته های کوتاه تر و پشت سکه این نوشته ها را می تواند خواند: سو علی ولی الله و نام ائمه برگرداگرد سکه.متاسفانه خواندن اغلب این سکه ها خالی از اشکال نیست و آن هم به دلیل ناخوانا و ناقص بودن نوشته ها بر روی سکه هاست، اما جالب این جاست که در عیار و وزن این سکه ها در هر دوره ای که ضرب می شده است ، دقت کامل به کار رفته است، به طوری که این سراسر مشرق زمین رایج گردند و کاملا به رسمیت شناخته شوند. آن چنان که سایر پادشاهان و شاهزادگان آسیا از جمله ترک ها، مغول ها و فرمانروایان سایر بلاد آن را با همان ارزش و نام واقعی اش بپذیرند و در آن نواحی و صفحات سکه ای رایج تر از سکه لاری وجود نداشت. در مورد وزن این سکه ها هم از 23/4گرم تا 98/4گرم بوده که در دوره های مختلف وزن این سکه ها تغییر می کرده است. ناگفته نماند این سکه ها به دستور و سفارش دولت های صفوی با نام شهرهای مختلف در لار ضرب می شده اند و سپس آنها را در صندوق و جعبه های مهر و موم شده، قرار می داده اند و با شتر به سایر شهرهای ایران حمل می کرده اند.

                                                                         برگرفته از کتاب تاریخ مفصل لارستان/جلد اول / فصل چهارم/بخش سوم

فراخوان عکس آثار باستانی، تاریخی و آداب و رسوم خاک خوب جنوب ایران

لارستان کهن و به ویژه شهر اوز

به بهانه نكوداشت استاد دکترعبدالمجيد ارفعي

بنياد بازشناسي لارستان كهن با همكاري كميسيون ملي يونسكو و انجمن آثار و مفاخر  فرهنگي كشور فراخوان جشنواره عکس لارستان باورها، سنت ها و آئين ها را منتشر مي كند.

+  اهداف:

-  برگزاری نمايشگاه عكس در حاشيه مراسم نکوداشت استاد عبدالمجيد ارفعي

-  بازشناسي تصويري لارستان كهن

-  انتخاب عکس های برتر سال و اهدای لوح سپاس

-  برگزاری کارگاه‌های تخصصی عکاسی محلي

 - انتخاب مولتی مدیاهای برتر

+ موضوعات فراخوان:

بوم شناسی و قوم شناسی،

آیین های زایش و تدفین

 باورهای عامیانه ( جایگاه برکه، نخل، کنار در تفکر عامیانه)،

سرور ها و بازی ها،

پوشش و زیورآلات،

 خویشاوندی و ازدواج،

 پدیده های محلی، روزمره و نمادین لارستان کهن

اماكن تاريخي

نماي شهري

 + بخش بخش مسابقه  تك عکس:

1 - هر عکاس می تواند حداکثر ۵ تک عکس در هر بخش ارسال کند.

2 - عکس هایی که فاقد توضیح کامل باشند از بخش مسابقه حذف می شوند.برای هر عکس اطلاعات زیر لازم است:

چه کسی، در چه تاریخی، در کجا، به چه دلیل، چه می کند

3-  شرکت تمامی عکاسان ایرانی آزاد است.

 - بخش مستنداجتماعی:

۱ - در بخش مستند اجتماعی عکس ها به صورت مجموعه ۹ تا ۱۲ عکس پذیرفته خواهد شد.

۲ - در این بخش توضیح کلی درباره مجموعه و هرعکس الزامی است.

۳ - عکس ها باید روایت داستانی باشد.

۴ - عکس ها با توجه به روایت داستانی نام گذاری شود.

+  بخش مسابقه مالتی مدیا:

1- موضوعات ساخت مالتی مدیا مرتبط با عنوان نكوداشت و فراخوان عكس باشد.

۲ -  هر شرکت کننده می تواند حداکثر ۵ مالتی مدیا برای بخش مسابقه ارسال کند.

۳ -  برای هر مولتی مدیا باید شرح کاملی فرستاده شود.

۴ -  مولتی مدیاهای برتر در طول برگزاری نکوداشت اکران خواهد شد.

+  گاه شمار نکوداشت :

15 بهمن ماه: آخرین مهلت ارسال آثار بخش عکس

30 بهمن ماه : آخرین مهلت ارسال آثار بخش فیلم و مولتی مدیا

اسفندماه : داوری عکس ها و مالتي مديا های رسیده

7 فروردین ماه: برگزاری مراسم نکوداشت و نمایشگاه بخش عکس و اهدای لوح سپاس

+ مکان برگزاری مراسم:

شهر اوز - لارستان کهن- استان فارس

 + توجه

-۱  آثار بخش عکس ارسال شده به جشنواره باید در قالب CD محتوی آثار با فرمت jpeg با حداقل ۳۰۰ DPI یا سایز اورجبنال ارسال شوند.

۲-  بیشتر از تعداد مورد نظر حذف همه عکس ها را به همراه دارد.

۳-  هرگونه تغییر خارج ازاستاندارد درعکس ها پذیرفته نیست. اصلاح رنگ،کنتراست، تیرگی و روشنی ، کراپ در عکس ها در حدی که اصالت عکس را تغییر ندهد قابل قبول است.

4- داوری و انتخاب بر اساس زیبایی شناسی, ارزش هنري و زیرنویس کامل و صحیح عکس انجام می شود.

5- از ارسال عکس هایی که با قوانین جمهوری اسلامی و شعائر مذهبی مغایرت دارند خودداری شود.

۶ -  آثار بخش فیلم و انیمیشن با فرمت DVD پذیرفته می‌شود.

7- دبیرخانه جشنواره ضمن به کار بردن نهایت کوشش خود برای حفظ آثار هیچ‌گونه مسئولیتی در قبال آسیب‌های ناشی از ارسال نامطلوب یا مشکلات پستی نمی‌پذیرد.

8- ارسال عکس، فیلم و مولتی مدیا به منزله قبول شرایط و مقررات جشنواره است.

9- تصمیم‌گیری در مورد مسائل پیش‌بینی نشده به عهده برگزارکننده است

10- به آثاری که پس از مهلت مقرر به دبیرخانه جشنواره ارسال شود، ترتیب اثر داده نخواهد شد.

11- آثار ارسالی در بخش‌های عکس نباید قبلا در هیچ نمایشگاهی به نمایش درآمده باشد.

12 - هرگونه تغییر در فرم فراخوان در سایت جشنواره به اطلاع عموم خواهد رسید.

13 - هنرمندان محترم به همراه هر اثر ، شناسنامه کامل اثر و هنرمند ارسال گردد در غیر این صورت عکس ها از بخش مسابقه حذف خواهند شد.

+  داوران:

۱  -  بعد از پایان یافتن مهلت ارسال عکس اسامی داوران بخش های مختلف معرفی خواهد شد.

2- بعد از اعلام اسامی داوران، عکاسان می توانند تا ۳ روز ، عکس های خود را از جشنواره خارج کنند.

دبیرخانه جشنواره:

تهران- بولوار اشرفی اصفهانی - نرسیده به مرزداران- برج نگین رضا - طبقه 18 جنوبی - واحد 1808 دفتر بنیاد بازشناسی لارستان کهن - تلفکس: 44030425 آدرس پست الکترونیک: larshenasi@gmail.com

در آغاز قرن یازدهم و در نخستین سال شروع قرن ، شهر لار و مردم آن شاهد یک حادثه بزرگ و مخرب بوده اند. رویدادی که شاید نشانگر و علامت حوادث تلخ دیگری بود که بعد از آن به وقوع پیوست . این رویداد ، زلزله بزرگ و ممتد لارستان است که اهمیت آن به وقوع پیوست. این رویداد ، زلزله بزرگ و ممتد لارستان است که اهمیت آن به اندازه ای بوده که بسیاری از مورخین آن را ثبت کرده اند. پیش از آن که به تحلیل این رویداد و تاثیر آن بر روند حکومت ابراهیم شاه دوم بپردازیم، این واقعه را در تواریخ و نوشته مرور می کنیم. نویسنده کتاب نقاوة الاثار در رویدادهای سال 1001 ه.ق می نویسد:

«همچنین در همین تابستان ، در بلده لار که از اقصی بلاد ایران است، از حدوث زلازل آثار و علامت آبادانی و بالکیه از آن بلده زایل گردیده و چون منجمان ادریس مکان از حدوث این قضیه هایله خبر داده بودند، اهالی لار قبل از حلول این قضا و نزول این بلا، به صحرا و بیابان ها نقل کرده بودند. بعدا از آن در عرض دو شباه روز از وقوع زلازل مضمون عالیها سافلها تکرار یافت.»

چنان شد که از بیم آن زلزله                                                                                     زهم بگسلد زندگی یکسره

صداها کز آن زلزله خاستی                                                                                       مهابت ز رعد فلک کاستی

ز تاثیر آن غرش رعد سان                                                                                         سبکبار گشتند جمله زنان

چنان خانه ها کوفت بر یکدگر                                                                                    که زیر و زبر گشت زیر و زبر

 ز بس گرد بر رفت از این خاکدان                                                                               تل خاک شد هر یک از آسمان

«از خواجه حسن نامی لاری استماع رفت که نوبت ثانی عصر زلزله ای واقع شد و ما مشاهده می کردیم که خانه های بزرگ و بناهای عالی از جای کنده شده ، موازی دو سه گز از زمین جدا می شد و برخانه های دیگر می خورد و به طریقی که هر دو توده خاک شده، غبارش آفتاب را تاریک می ساخت و بسیاری از مواضع و منازل که در او خزاین و دفاین بود چنان از یکدیگر ریخت که مکنون «اذا زلزلت الارض زلزالها و اخرجت الارض اثقالها» به وقوع پیوست و نوبت سوم چنان زلزله واقع شد که کوهی که بلده لار بر دامن آن واقع است، مانند جبل طور از تاب تجلی از هم ریخته، سنگ های عظیم پل کوه های جسیم از آن جدا شده، در موضعی که شهر و عمارت بود، قرار گرفت ، چنان چه آن محل کوهستانی که هیچ یک از صاحبان آن منازل قبول نمی کنند که آن مقام یک باری عمارت داشته ، محل آرام خلق بوده.» این که چنین حادثه ای ، پیش از وقوع پیش بینی شده است، امری عجیب می نماید و اگر حدوث زلزله توسط منجمین لاری پیش بینی شده،امری قابل تامل و بررسی است و می توان پرسید که با چه ابزار و وسایل و یا شواهدی دست به این کار زده اند. به هر حال آنچه از شواهد بر می آید ، این است که این زلزله به طور مکرر و در طول چند شبانه روز، صورت گرفته است و عظمت آن به گونه ای بوده که بخش عمده ای از شهر، ویران شده است پدر تیکشیرا در سفرنامه خود درباره این زلزله می نویسد:

« در ماه سپتامبر سال 1593م./1001 ه.ق که مصادف با ایام خاص مسیحیان است، زلزله ای در شهر لار به وقوع پیوست که بیش از هزار و دویست خانه ویران شد و بخش عمده ای از حصار بزرگ شهر و آب انبار ها ویران گردید. چون در این منطقه باران به مقدار کم می بارد ، مردم آب آشامیدنی خود را در آب انبار ها ذخیره می کنند. در این زلزله بیش از سه هزار نفر کشته شدند.»

سرتوماس هربرت که در سال 1628م. حدود سی و چند سال پس از وقوع از لار دیدن کرده، در یک عبارت ادبی بسیار زیبا جریان زلزله را این چنین بیان کرده است: «شهر به وسیله زلزله های شدید زیر و رو شده و چهار صد خانه ویران گردید.در سال 1593 م. شهر به واسطه داشتن پنج هزار خانه زیبا به خود می نازید، اما سال ها بود که لایه های درون زمین دچار تلاطم شده و منفذ خروج این تلاطمات فقط شهر لار بود که ناگزیر و بدون اختیار می لرزید و نه تنها انتظار توقفی نبوده، بلکه به واسطه سنگینی سه هزار خانه بر پشت این شهر ، تمامی آن زیر و رو شد و سه هزار نفر از ساکنانش به کام مرگ فرو رفتند. قلعه قدیمی شهر که در قسمت شرقی آن قرار داشت و به نام سازنده اش «ملک گرگین» نامیده می شد و بر روی صخره ای عظیم و مشرف بر شهر بود، با ناله های هشتناک فرو ریخت و اشک هایش را بر سر و روی شهر جاری ساخت.» تصویر زیبایی که سر توماس هربرت از وقوع زلزله آورده است، در نوع خود بی نظیر است و نشانگر اوج عظمت ویرانی ها و ابعاد خسارات است. بزرگی و شدت این رویداد در دیگر منابع هم به خوبی آشکار است و این زلزله سال ها تداوم داشته است. مجدالدین محمد حسینی در کتاب زینة المجالس می نویسد:« لار شهری بزرگ است، ولایت بسیار از توابع آنجاست و حاکم علاحده دارد. حاکم آن جا باج گزار اعلی حضرت شاهی است و در سنه ثلاث و الف ه.ق زلزله شده و مجموع عمارت شهر لار و قلعه آن جا خراب شده ، شدت زلزله به حدی بود که مردمی که فرار می نمودند و از شهر به صحرا می رفتند، در اثنای راه زمین شکافته شده، ایشان را فرو می گرفت.»

کتاب «زینة المجالس» در سال 1004 ه.ق نوشته است و این زلزله یک سال پیش از ختم کتاب ، در سال 1003 ه.ق ثبت شده است. برای ما غیر قابل تصور است که مردم شهر لار در سال 1001 ه.ق با زلزله های ویرانگر متوالی رو به رو شده و پس از آرامشی نسبی مجددا زلزله ای را در سال 1003 ه.ق و در ابعاد گسترده سال ادامه داشته و زندگی مردم و حیات اجتماعی آنان را فلج ساخته است.

به نظر می رسد ، زلزله های پیاپی اوایل قرن یازدهم ه.ق،تمامی ساختار فیزیکی شهر لار به طور کامل ویران کرده است و بعدها شهری جدید با ترکیبی نو بر روی خرابه های شهر قدیم ، ساخته شده است. هم اکنون نام محله اطراف بازار در زبان مردم جا شهر است که نشان می دهد ، در این محل شهری قدیمی بوده که بر اثر زلزله ویران شده و بر روی آن بافت جدید به وجود آمده است. شواهد امر نشان می دهد که بافت کنونی شهر قدیم بر جای مانده از دوران شاه عباس و پس از فتح لارستان در سال 1010 ه.ق می باشد. به عبارت دیگر تراکم شهری لار ، پیش از زلزله های بزرگ قرن یازدهم ه.ق ، در اطراف قلعه اژدها پیکر و قلعه قدمگاه کنونی بوده است و این دو قلعه فاصله گرفته و در محوطه کنونی توسعه یافته است. بقایای شهر در محوطه پشت قلعه اژدها پیکر، هنوز هم قابل رویت است و آثار یک آسیاب درون شهری در آن مشاهده می شود. یاد آوری کنیم که عملیات بازسازی شهر لار، به دلیل بروز اختلافات بین شاه ابراهیم لاری و شاه عباس صفوی عملا تا سال 1010 ه.ق، به طور کامل انجام نپذیرفت و پس از آن با همکاری و مساعدت تجار محلی و مردم ، شهری جدید بنا گردید که هسته مرکزی آن را بازار و میدان تشکیل می داده است. مضمون اشعاری که در قیصریه بازار نوشته شده و عبارت «ویران سرای لار به سعی وزیر دهر / دستور بحر خاطر و دارای رای / معمور شد چنان که نمانده است جغد را/ در وی زبهر ساختن آشیانه جای» موید این مطلب است. از این نظر می توان گفت، بافت فعلی شهر قدیم ـ بدون در نظر گرفتن تغییرات پس از انقلاب ـ نمونه کامل معماری شهری ، دوره صفویه است و بر گرفته از اندیشه های معماری آن دوره است. اما این زلزله تاثیرات بسیار عمیقی بر تداوم حکومت «ابراهیم شاه لاری» بر جای گذاشت و ضربه جبران ناپذیری را بر پیکره اقتصاد و حیات اجتماعی این منطقه مهم وارد ساخت.

مهم ترین اثرات این زلزله طبیعی را می توان در موارد زیر بر شمرد:

1ـ ویران شدن تاسیسات آبرسانی و شبکه قنات های جاری در شهر لار و اطراف آن و شکل گیری مشکلات جدید در تهیه آب آشامیدنی و زراعی؛

2ـ ویران شدن قلعه و برج دفاعی مستحکم لار و بی دفع ماندن شهر، در مقابل تهاجمات احتمالی؛

3ـ کشته شدن بخش عمده ای از نیروهای انسانی، در شهر و به وجود آمدن فاجعه ای عظیم که سال ها ذهن و یاد مردم را به خود مشغول می کرده است؛

4ـ به هم خوردن مسیرهای تجاری و گسترش نا امنی در جاده ها و مراکز شهری؛

5ـ تضعیف کامل اقتصاد تجاری شهر لار و ویران شدن بازارهای شهری؛

6ـ بالا رفتن انتظارات مردم از «شاه ابراهیم لاری» در جهت تسریع در بازسازی تاسیسات و بناهای مختلف؛

7ـ آماده شدن روانی و روحی مردم لارستان ، برای پذیرش تغییرات و دگرگونی های عمده در امور سیاسی ، چون این حادثه در اول هزاره دوم ه.ق، به وقوع پیوسته، مردم لارستان منتظر تغییرات عمده ای می شدند که آن را به مسایل ماوراء الطبیعه و گردش ستارگان و ایام نسبت می داده اند؛

8ـ جلب توجه شاه عباس به امور لارستان و آگاهی او از تضعیف کامل قدرت سیاسی و اقتصادی و آماده شدن برای طراحی یک حمله بزرگ و تمام عیار برای فتح لارستان، به عبارت دیگر زلزله بزرگ لارستان ، فرصتی مناسب و غیر قابل تکرار را به شاه عباس به وجود آورد، تا بتواند نقشه های خود برای فتح لارستان و سپس هرموز را عملی سازد. از این نظر می توان گفت که سیر طبیعی حوادث به نفع شاه عباس و گردش ایام به ضرر لارستان و امیر نگون بخت و جوانش «ابراهیم شاه لاری» سیر می کرده است.

زلزله بزرگ لارستان، زمینه های لازم و مناسب را برای تحریک و تشویق شاه عباس جهت حمله به لارستان را فراهم کرد و تحولات سیاسی فارس نیز در این دوره به گونه ای شکل گرفت که به هیچ روی به نفع «شاه ابراهیم دوم لاری» نبود و به عبارت دیگر شورش ذوالقدرهای فارس و حمایت نا به جای شاه ابراهیم لاری، از این حادثه و دومین زلزله بزرگ سیاسی را در لارستان ایجاد کرد و این زلزله شرایط را کاملا به نفع شاه باس تغییر داد.  

                                                                            برگرفته از کتاب تاریخ مفصل لارستان/ جلد اول/فصل چهارم/بخش نهم

در نسخه خطی حل و عقد ملا قطب الدین منجم لاری، بخشی از اصول محاسباتی نصف النهار ملا محمد شریف منجم آورده شده است.

قطب الدین بن عزالدین عبدالحی الزاهدی الکبیری الحسینی واللاری، یکی از دانشمندان ریاضی ونجوم بوده و در لار زندگی می کرده است.

او کتاب حل و عقد را در باب نجوم نوشته است، از تاریخ ولادت او اطلاعی در دست نیست.او طی یک تلاش ده ساله ، کتاب را در تاریخ 1028 به پایان رسانده و از دانشمندان و نگارش های آنان همچون مولانای اعظم محمد علی، ملقب به شمس و اساس بطلمیوس و احکام العوام علی شاه محمد شاه خوارزمی یاد کرده است. او شیعه دوازده امامی بوده است و تاریخ وفات او مشخص نیست، در لار زندگی و در آن جا فوت نموده است.

لار در قرن دهم و یازدهم هجری قمری، یکی از شکوفاترین دوران علمی خود را سپری می کرد. دانشمندان ایتالیایی، به نام پیترو دلاواله در سال 1622 میلادی در لار با ملا قطب الدین ملاقات داشته است. در شش ماهه حضور این دانشمند در لار، موقعیت علمی شهر آن چنان پررونق بود که این دانشمند ، لار را یکی از پیشرفته ترین نقاط علمی جهان بیان می کند. دلاواله در این خصوص ابراز می دارد:« می توانم بگویم در سراسر آسیا، حداقل نقاطی که من بوده ام و در هیچ کجای دیگر دنیا این همه افراد فاضل و واجد دانش و آگاهی های عمیق در علوم ، چون لار ندیده ام.»

او در خصوص ملا قطب الدین می گوید:

«قاضی قطب الدین مردی وارد به امر قضاوت، فیلسوف ، شیمی دان و منجمی متبحر است.

از دیگر تالیفات این دانشمند، کتابی است در باب طالع شناسی بر مبنای نجوم که به نام حل المسائل لاری موسوم شده است و نیز کتابی در بیان اعتقادات به نام سیرالسالکین که نسخ حل المسائل لاری موجود و صفحه اول نسخه جهت اطلاع ارائه گردید، ولی از کتاب بعدی ؛ یعنی سیرالسالکین نسخه ای در دسترس نمی باشد.

مولانا مظهرالدین قاری لاری، منجم و ریاضی دان

سال وفات این دانشمند نامی، در حدود 1010 هجری قمری است. او در شهر لار به علم نجوم و رصد ستارگان و سیارات اشتغال داشته است.

از او به عنوان فاضل و دانشمند و استاد علم نجوم یاد می شود. جداولی از رصد خورشید و سیارات پیرامون از جمله زحل، مریخ ، عطارد و... در کتاب حل و عقد ملا قطب