زبان شناسان، لهجه شناسی را بطور عموم به عنوان مطالعه ی گونه های مختلف یک زبان می دانند. لهجه ها را می توان از جنبه های نحوی، واژشناسی، آوایی و معنایی مورد مطالعه قرار داد. امروزه لهجه های اصیل فارسی به مانند دیگر لهجه ها در سراسر دنیا بنا به دلایل گوناگون از جمله نفوذ رسانه های دسته جمعی به سرعت در حال خارج شدن از صحنه ی جامعه هستند و همین امر ثبت و ضبط آنها را به وظیفه ی خطیری برای زبان شناسان علاقه مند به فرهنگ و زبان ایران تبدیل ساخته است. این کار دست کم باعث ثبت دائمی لهجه های فارسی در تاریخ خواهد بود که خود به میراث بس گرانبهایی برای آیندگان این آب و خاک تبدیل خواهد شد.

   بررسی و تحلیل آوایی، واژگانی و معنایی افعال لهجه ی شیرازی / مریم حاجی محمدی -دكتر جلال رحیمیان                                 

چکیده

زبان شناسان، لهجه شناسی را بطور عموم به عنوان مطالعه ی گونه های مختلف یک زبان می دانند. لهجه ها را می توان از جنبه های نحوی، واژشناسی، آوایی و معنایی مورد مطالعه قرار داد. امروزه لهجه های اصیل فارسی به مانند دیگر لهجه ها در سراسر دنیا بنا به دلایل گوناگون از جمله نفوذ رسانه های دسته جمعی به سرعت در حال خارج شدن از صحنه ی جامعه هستند و همین امر ثبت و ضبط آنها را به وظیفه ی خطیری برای زبان شناسان علاقه مند به فرهنگ و زبان ایران تبدیل ساخته است. این کار دست کم باعث ثبت دائمی لهجه های فارسی در تاریخ خواهد بود که خود به میراث بس گرانبهایی برای آیندگان این آب و خاک تبدیل خواهد شد.

 در همین ارتباط، محققان در تحقیق حاضر به جمع آوری، دسته بندی و تحلیل افعال در لهجه ی شیرازی اقدام کرده اند. حاصل این تحقیق، نشان دادن تفاوت های واژگانی موجود میان این لهجه و دیگر لهجه های فارسی و هم چنین فراهم کردن زمینه ی استفاده از برخی از این واژه ها در فرآیند واژه سازی برای پدیده های نو ظهور می باشد.

جمع آوری واژه ها بر اساس مشاهده ی گفتار مردم، برنامه های رادیو و تلویزیونی استان و آثاری است که به لهجه ی شیرازی به رشته ی تحریر درآمده اند. از آن جا که تحلیل و توصیف این لهجه در یک مقاله نمی گنجد، فقط به بررسی افعال این لهجه اقدام شده است. بخشی از این تلاش که در این مقاله مد نظر است به 400 فعل متعلق به این لهجه اختصاص دارد که نسبت به آوانگاری و بیان ویژگی های معنایی آنها اقدام خواهد شد.

کلید واژه ها: فعل، واژگانی، نحوی، آوایی، معنایی

Key words: verb, lexical, syntactic, phonological & semantic.

1. مقدمه و اهمیت تحقیق

زبان شناسان دو گونه از یک زبان را در صورتی دو گویش از یک زبان می نامند که تفهیم و تفاهم دو جانبه تقریباّ غیر ممکن باشد، در حالیکه اصطلاح لهجه، هنگامی بکار گرفته می شود که تفاهم دو جانبه با کمترین مشکل حاصل شود.

با این تعریف، گونه ای از زبان فارسی را که در شیراز بکار می رود باید لهجه ای از لهجه های فارسی دانست.

در چند دهه ی اخیر، لهجه های شیرین و دلنشین فارسی تحت نفوذ فوق العاده ی رسانه های جمعی با سرعتی فراوان و بیش ازحدّ تصور رو به زوال قرار گرفته و دیری نخواهد پایید که ردّ پای آنها  را تنها در صفحه ی تاریخ می توان یافت، آنهم به شرطی که تا دیر نشده است، آن ها را بطور مکتوب در سینه ی تاریخ ثبت کرد. از اینرو، ثبت لهجه های فارسی وظیفه ی خطیر و به عهده ی زبان شناسان معاصر است. ما طی طرحی پژوهشی که در سال اخیر آغاز کرده ایم، برآنیم تا جنبه های گوناگون لهجه ی شیرازی را بررسی، تحلیل و توصیف نمائیم. آنچه طی این مقال ارائه می شود، به بررسی و توصیف افعال این لهجه اختصاص دارد.

2. پیشینه تحقیق   

 در دهه های اخیر زبان شناسان و گویش شناسان کثیری به بررسی و تحلیل گویش های محلی در نقاط مختلف ایران پرداخته اند و کتاب ها و مقالات زیادی را در این زمینه به چاپ رسانده اند که به ذکر تعداد محدودی از تحقیقات انجام شده در این زمینه پرداخته می شود.

ایران کلباسی(1373) به بررسی و تحلیل گویش کلیمیان اصفهان و گویش کردی پرداخته است. وی ضمن بررسی ساختی اجزاء جمله در این دو گویش، واژه نامه ای را در پایان تدوین نموده است.

احمد رضا حسن پور امیری(1374 ) واژه نامه ی سه زبانه ای را تدوین کرده و حدود 2500 واژه ی کردی، 2500 واژه ی فارسی و 1200 واژه ی پهلوی ساسانی را در آن قرار داده است. وی در این واژه نامه نشان داده است که بین واژگان کردی، فارسی و پهلوی روابطی وجود دارد که در این رساله با ذکر قاعد هایی آن ها را بیان نموده است.

بهنام فانی(1374 ) فهرستی از واژه های گویش سیوندی، با معادل پهلوی و اوستایی و فارسی باستان را تهیه نموده است.

شهر بانو بستان آرا(1383) واژه نامه ای برای گویش تهرانی تهیه و تدوین نموده که به اصطلاحات و واژه های تهرانی رایج در میان  افراد با طبقات اجتماعی متفاوت پرداخته است. در این واژه نامه، برای هر مورد، مثالی آورده شده است تا به بهتر درک کردن آن واژه یا اصطلاح کمک کند.

نور جهان راستی (1375) در بخشی از رساله ی خود، ضمن آوردن جداول همخوان ها، واکه ها ی ساده و واکه های مرکب به بررسی واژه ها و اصطلاحات لهجه ی شیرازی پرداخته و معادل فارسی و معادل های پهلوی را نیز در صورت وجود ثبت گردانیده است. هم چنین تعدادی از واژه های مشابه شیرازی و کرمانی، شیرازی و لری را با نشانه هایی مشخص کرده است. 

با توجه به اینکه تا بحال واژه نامه ای مخصوص افعال لهجه ی شیرازی، بهمراه ویژگی های واژگانی، آوایی و معنایی آن تدوین نشده است، نگارندگان را بر آن داشت تا در این زمینه اقدام نمایند.

3. چار چوب تحقیق

چار چوب تحقیقی که در این مقاله به آن ارجاع داده شده است، کتاب های موجود در زمینه ی گویش شناسی است. از آن جمله، کتاب های گویش کلیمیان اصفهان و گویش کردی است که علاوه بر بررسی ساختی اجزاء جمله، به جمع آوری واژه ها و افعال در این دو گویش همت گمارده است. در واژه نامه های مذکور، واژه های نوشته شده در واژه نامه به همراه معادل فارسی معیارشان آورده شده اند.

4. شیوه ی تحقیق و نحوه ی جمع آوری داده ها

شمار افعال مورد بررسی در این تحقیق به حدود 400 می رسد. محققان افعال مزبور را ابتدا از مشاهده ی گفتار مردم، برنامه های رادیو و تلویزیونی استان و آثاری که به لهجه ی شیرازی به رشته ی تحریر درآمده است، استخراج نموده و سپس به آوانگاری آنها پرداخته اند. در مرحله ی بعد تلاش شده است تا نزدیکترین معادل آنها از فارسی معیار، مقابل آنها ارائه شود. در مرحله بعد به بررسی و توصیف ویژگی های آوایی افعال پرداخته شده است. مرحله ی بعدی به توصیف ویزگی های واژگانی افعال این لهجه اختصاص دارد. در این بخش افعال لهجه ی شیرازی به گروه های زیر تقسیم شده اند.

1.       افعالی که از اقلام واژگانی کمابیش مشابه با فارسی معیار در آنها استفاده شده است، اما تفاوت های آشکار و در عین حال نظام مند در آن ها نسبت به فارسی معیار وجود دارد.

2.       افعالی که هم از نظر اقلام واژگانی و هم از جنبه ی آوایی نسبت به افعال فارسی معیار متفاوتند.

در مرحله ی بعد به بررسی و توصیف واژگانی و نحوی افعال شیرازی پرداخته شده است. در این بخش، عناصر ساختمانی افعال این لهجه را مشخص کرده و در گروههای مختلف ارائه کرده ایم. پیشوند های فعلی، عناصر واژگانی مورد استفاده افعال از قبیل صفت، اسم و حتی حروف اضافه ی بکار رفته در افعال نشان داده می شود. 

در مرحله ی پایانی، به ویژگی های معنایی افعال این لهجه پرداخته شده است. افعال مرکب را در یک گروه قرار داده و معادل آن ها را در فارسی معیار، مقابل آن ها قرار داده ایم. در این بخش، همچنین توجه خاصی به افعالی داشته ایم که هیچکدام یا بعضی از عناصر آنها در فارسی معیار شناخته شده نیستند و مختص لهجه ی شیرازی می باشند.

5. فعل های لهجه ی شیرازی و نزدکترین معادل به آنها در فارسی معیار

در این بخش بعد از آوانگاری فعل های لهجه ی شیرازی، نزدیکترین معادل آنها در فارسی معیار از نظر معنایی در مقابل آنها قرار داده شده است. به علت زیاد بودن مطالب در این بخش، ادامه ی این قسمت در ضمیمه ارائه می شود.

الف

آبروی کسی را بردن                                                  kesi re how kerdæn  

آبرویت را نبرده ام                                                         howet nækerdæm                

آتش گرفته است                                                     ælow gerefte             

اجاره دادن                                                                        qælleh dǎdæn           

اجاره کردن                                                                      kerdæn  qælleh

اجازه دادن                                                                           rǎ dǎdæn             

احتیاط کن/ شرم کن                                              dæs bigir pænoy čerǎq

اخم کردن /ساکت بودن                                                          boq kerdæn        

ادامه یافتن/مقاومت کردن                                                  dævum ovordæn

ادعای برتری کردن                                                                                 mænoy kerdæn

اذیت می کردند                                                           čiš dær mi vordæn

اذیت کردن/بالاو پایین پریدن   sixu sixu dær ovordæn/ǎtiš bǎrondæn       

از چیزی دل زده شدن                                                æz čizi zæde šodæn                                                         

5. بررسی و تو صیف ویژگی های آوایی

ویژگی های آوایی در هر لهجه، نشان دهنده ی چگونگی تلفظ واژه ها در آن لهجه می باشد و از اهمّیت بسزایی برخوردار است. چرا که با در دست داشتن این ویژگی ها، نه تنها می توان میزان تغییرات آوایی در هر لهجه ای را پس از گذشت زمان معین کرد بلکه در صورت از بین رفتن آن لهجه، می توان آن را باز سازی نمود.

 داده های موجود در این تحقیق نیز، گوشه ای از لهجه ی شیرازی است و هر گونه فرآیند آوایی را می توان مصداقی از وجود آنها در این گویش دانست. البته گونه های متنوعی از هر فرآیند را می توان ذکر کرد که در این مقاله مجال پرداختن به آنها نمی باشد. بر اساس بررسی های انجام شده در این تحقیق، می توان گفت که انواع متفاوتی ازفرآیند های آوایی در این لهجه وجود دارد. از جمله حذف، همگرایی، ابدال و قلب. هم چنین گونه های خاصی از مصوت ها را که به علت اعمال این فرآیند ها استعمال بیشتری نسبت به بقیه ی گونه هایشان در هر گروه دارند، می توان معرفی نمود. مانند: //ǎ:/ā//ē//ō/ow/ , [1] / .

5.1. حذف

5.1.1. حذف/h/  :  در میان و پایان واژه تلفظ نمی شود و واکه ی قبل از خود را کشیده می کند. مانند: 

sohbæt→ sōbæt         zæhre→ zāre           pæhlu →pālu         rǎh→rǎ:  

ehtiyǎt→ētiyǎt            mæhǎl→   māl        mohr→mōr                           

5.1.2. حذف ?// : در میان واژه تلفظ نمی شود و واکه ی قبل از خود را کشیده می کند. مانند: 

e?tenǎ→ētenǎ             e?temǎd→ētemǎd          tæ?ǎrof→tǎ:rof              

5.1.3. حذف واکه یا صامت و یا صامت و واکه

beyændǎz→bendǎz              ǎvizǎndæn→owzundæn                    

bešævi→biši                        benešin→ bišin                                  

begzǎr→beyzo                    miǎmædæm→mimædæm                  

benešǎn→bušun                  mæhæl→   māl                                   

5.2. همگرایی واکه ها

5.2.1.تبدیل/e/ به /i/

bebinæm→ bibinæm           bešin→bišin             bebin→bibin     

 5.2.2  تبدیل /e/ به /æ/  در صورت منفی افعال

nemidæhæm→ næmdæm       nemidǎræm→næmdǎræm          

5.3. ابدال

5.3.1. تبدیل یک صامت به صامت دیگر، اضافه شدن یک صامت و حذف مصوت و صامت

mǎlidæn→ moštæn                   šenidæn→šenoftæn                  

močǎle→močone                      gorosne→gošne                        

bebǎzæm→bebǎxæm                 tæræšoh→ tæršǎ                     

kubidæn→kuftæn                      kæn→kow                               

در این قسمت می توان همگرایی ناقص صامت ها را نیز نشان داد.

 در مثال            mǎlidæn→ moštæn(1

     kubidæn→kuftæn (2              

1) با تبدیل /l/ به /š/  و حذف واکه ی پس از آن/d/  به /t/ با فرآیند همگرایی ناقص تبدیل می شود.

2) با تبدیل/b/   به /f/ و حذف واکه ی پس از آن/d/  به /t/ با فرآیند همگرایی ناقص تبدیل می شود.

5.3.2. تبدیل/ ǎi / به/ /oy در پایان و در میان  واژه هایی مانند:

bexǎi→boxoy          beyǎi→biyoy             čǎidæn→ čoydæn           

5.4. فرآیند قلب

جابجایی /n/ و/š/

minešestæn→mišnessæn

5.5. واکه های //ǎ:/ā//ē//ō/ow//

1. //ǎ:/ā//ē//ō/

این واکه ها به علت حذف /h/ و یا /?/   که بعد از آنها قرار دارند بصورت کشیده تلفظ می شوند.(در قسمت حذف 5.1.1و 5.1.2 با مثال توضیح داده شده است. )

/ow/.2.

وجود واجگونه ی/ow/  در این لهجه که یکی از گونه های /o/  می باشد، در واژه هایی مانند:

ow / dowid /zowqi  / lætolow / row kerdæn / qæpow /čæpow                                                                                                           

6. ویژگی های واژگانی

  این قسمت به شباهت ها و تفاوت های موجود میان اقلام واژگانی لهجه ی شیرازی و لهجه ی معیار می پردازد. در این بخش افعال لهجه ی شیرازی به گروه های زیر تقسیم شده اند.

6.1. افعالی که از اقلام واژگانی کمابیش مشابه به فارسی معیار در آنها استفاده شده است. اما تفاوت هایی آشکار و در عین حال نظام مند در آنها دیده می شود.